Қазақ ұғымында үкі қауырсыны киелі тұмар, сұлулық пен нәзіктіктің нышаны саналады. Бабаларымыз сәби бесігіне, қыз баланың тақиясына немесе қастерлі қара домбыраның басына үкі тағып, тіл-көзден сақтаған. Алайда халық даналығында үкі бейнесі тек қастерлеумен шектелмейді. Мақал-мәтелдерде бұл құстың табиғи ерекшелігі, түнгі болмысы, сондай-ақ қасиетті қауырсынның әр нәрсеге жараса бермейтін талғамдық өлшемі терең сараланады. Асыл мен жасықты, жарасымды мен келіссіздікті ажыратуда бабалар үкі образын шебер қолданған.
Үкіге қатысты мақал-мәтелдер жинағы
Есекке үкі таққандай, итке жалпош жапқандай.
***
Ұшу кезінде үкіді біліңіз.
***
Қарға үкіге қорғаныс емес.
***
Үкі ұйықтап, тауықтарды түсінде көреді.
***
Үкі балаларын үлкен көзді екендіктерін мақтады.
***
Үкісіз қыз болмас, тікенсіз гүл болмас.
***
Итке үкі жараспайды.
Талғам мен жарасымсыздық сыны
Халық қағидасында кез келген әдемі заттың өз орны, өз лайықты иесі бар. «Есекке үкі таққандай, итке жалпош жапқандай» және «Итке үкі жараспайды» деген аталы сөздер нақ осы сәйкессіздікті әшкерелейді. Қадірі жоғары үкі жүнін дөрекі немесе сәйкес келмейтін жануарға тағу күлкілі әрі орынсыз көрінеді. Бұл тіркестер өмірде өзіне лайық емес дәрежеге ұмтылған, талғамсыз киінген немесе ішкі мәдениеті жетіспесе де сыртқы жылтыраққа әуес жандардың жасандылығын дөп басатын өткір сықаққа айналған.
Болмыс пен өмір заңдылығы
Үкі туралы нақылдар адамның ішкі мінезі мен өмірдегі шынайы болмысты тануға үндейді. «Ұшу кезінде үкіді біліңіз» деген сөз әр жаратылыстың өзіндік қимыл-әрекетінен оның кім екенін аңғаруға болатынын меңзейді. Ал «Қарға үкіге қорғаныс емес» деген тұжырым әлсіз бен осалдың мықтыға тірек бола алмайтынын, әркімнің өз күшіне ғана иек арту керектігін ескертеді.
Түнгі жыртқыштың жаратылысы туралы «Үкі ұйықтап, тауықтарды түсінде көреді» деген мәтел адамның көкейіндегі түпкі қалауы мен көздейтін мүддесі оның ойы мен ісінен көрініс табатынын білдіреді. Сонымен бірге, «Үкі балаларын үлкен көзді екендіктерін мақтады» нақылы әр ата-ананың өз перзентіне деген шексіз, кейде өзімшіл көзқарасын сипаттайды. Ал «Үкісіз қыз болмас, тікенсіз гүл болмас» деген терең пәлсапа сұлулық пен кемшіліктің, артықшылық пен қиындықтың қатар өрілетінін, өмірде кемшіліксіз кемелдік болмайтынын нақтылайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Есекке үкі таққандай» тіркесі қандай жағдайда қолданылады?Бұл сөз талғамсыздықты, орынсыз сәнқойлықты немесе лайықсыз адамға жоғары мәртебе беру сияқты үйлесімсіз жайттарды сынау үшін айтылады.
«Үкісіз қыз болмас, тікенсіз гүл болмас» сөзінің астары неде?Бұл мақал әлемде мінсіз ештеңе жоқ екенін көрсетеді. Әсем гүлдің бойында тікен болатыны секілді, кез келген жақсылықтың бір қиындығы, әр адамның өзіне тән мінезі немесе кемшілігі қатар жүреді.
«Үкі ұйықтап, тауықтарды түсінде көреді» мәтелі нені білдіреді?Мұнда жаратылыс заңы мен ішкі ниет меңзелген. Адам ұйықтаса да көкейіндегі басты мақсатын немесе табиғи қажеттілігін ойлайтыны сияқты, жыртқыш құс та әрқашан өз қорегін көздейді.
Үкі туралы мақал-мәтелдер – қазақ дүниетанымындағы сұлулық пен жарасымның, ақиқат пен шынайы болмыстың теңдессіз безбені.