Қазақ халқының дәстүрлі тұрмысында жылқы баласының, соның ішінде биенің алатын орны ерекше биік. Бие – тек ақтың бастауы мен дертке шипа қымыздың көзі ғана емес, сонымен бірге береке мен ауқаттылықтың, төл өсіріп өрісті кеңейтудің негізгі тірегі болған. Көшпелі өмір салтында сауын биенің көптігі шаңырақтың ырысы саналғандықтан, бабаларымыздың тұрмыс-тіршілігі, еңбек тәсілдері мен өмірлік пайымдары осы түлікке арналған нақыл сөздерде кеңінен көрініс тапты.
Бие туралы мақал-мәтелдер тізімі
Көнектен шошыған бие оңбас, көптен бөлінген үй оңбас.
***
Жалғыз ағаш пана болмас, жалғыз бие саба болмас.
***
Сауын саусаң бие сау – боз қырау түспей суалмас; түйткіл тартсаң түйе сау – ауру-бәле, жын алмас.
***
Тамырыңнан түйе сұрасаң, қорыққанынан бие берер.
***
Сүті жетпеген биеге туған құлын жаман.
***
Бие сүтімен тазарар, қыз күшімен тазарар.
***
Бие байлағанның белі ауырар.
***
Бие көрсең, желісін сұра.
***
Бие құлын шашып туады.
***
Бие құлынды болар.
Түсіндірме: Мақал-мәтелдердің тағылымы мен мән-мағынасы
Еңбек пен машақат
Төрт түлікті бағып-қағу, әсіресе бие сауып, қымыз баптау – тынымсыз маңдай терді талап ететін шаруа. «Бие байлағанның белі ауырар» деген нақыл кез келген молшылық пен дәмді өнімнің артында ауыр бейнет жатқанын ескертеді. Күніне бірнеше мәрте бие сауып, құлын тарту төзім мен күшті қажет етеді. Сондай-ақ «Сауын саусаң бие сау – боз қырау түспей суалмас…» сөзі биенің қоңыр күзге дейін сүт беріп, шаңырақты ақтан ажыратпайтын берекелі түлік екенін көрсетеді.
Бірлік, қауымдасу және ынтымақ
Көшпелі шаруашылықта бие сауу тек бір ғана отбасының ісі емес, ауыл-аймақтың ұйымшылдығымен бітетін жұмыс саналған. «Жалғыз ағаш пана болмас, жалғыз бие саба болмас» деген мақалдағы «саба» – жылқы терісінен арнайы тігіліп, көп мөлшерде қымыз ашытуға арналған үлкен ыдыс. Жалғыз биенің сүті оны толтыруға жетпейтіні сияқты, үлкен істер мен елдік мақсаттар да бір ғана адамның күшімен бітпейді. Ал «Көнектен шошыған бие оңбас, көптен бөлінген үй оңбас» нақылындағы «көнек» – бие саууға арналған теріден не ағаштан жасалған көне ыдыс. Өз несібесінен немесе негізгі кәсібінен жерінген түлік оңбағандай, көпшіліктен ажырап, жалқы қалған адамның да берекесі болмайтыны осы мысал арқылы нақтыланады.
Төл, нәсіл және табиғи сапа
Малдың тұқымы мен оның өсіп-өнуі шаруаның болашағын айқындаған. «Бие көрсең, желісін сұра» деген тәмсілдегі «желі» – құлындарды тізіп байлайтын ұзын арқан. Сауын биенің санын, оның тегі мен шаруашылық қуатын осы желісіне қарап бағалаған. «Сүті жетпеген биеге туған құлын жаман», «Бие сүтімен тазарар, қыз күшімен тазарар», «Бие құлынды болар» және «Бие құлын шашып туады» деген сөздер төлдің өсіп-жетілуінде аналықтың сүттілігі, табиғи күтімі мен күші бірінші орында тұратынын дәлелдейді. Әр мал өзіне тән мінезімен және қасиетімен ұрпақ өрбітеді.
Дала дипломатиясы мен қарым-қатынас
Қазақ арасындағы сыйластық, сауда-саттық пен мәміле жасау дәстүрі де мақалдарға арқау болған. «Тамырыңнан түйе сұрасаң, қорыққанынан бие берер» деген нақыл адамдар арасындағы ниет пен келісімге, өзара сыйластықтағы талап пен ұсыныстың үйлесіміне меңзейді. Сұраған затың үлкен болса да, жақын адамның көңілі мен мүмкіндігі өзіндік бағалы сыймен, соның ішінде қастерлі биемен де өтелуі мүмкін екенін білдіреді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Жалғыз бие саба болмас» мақалы қандай өмірлік сабақ береді?Бұл сөз ауызбіршілік пен ортақ күштің маңызын білдіреді. Саба – көлемді қымыз ыдысы, оны бір биенің сүтімен толтыру мүмкін емес. Сол сияқты кез келген қоғамдық немесе кәсіптік үлкен іс жеке адамның ғана емес, тұтас ұжым мен ынтымақты ортаның күшімен нәтижелі болады.
«Көнектен шошыған бие оңбас…» деген ойдың түпкі астары неде?Көнек – сауын малдың сүтін жинайтын ыдыс. Егер бие осы негізгі құралдан үріксе, одан сауын да, пайда да шықпайды. Ауыспалы мағынасында бұл нақыл өз ұясынан, қызметінен немесе қауымынан безінген адамның оңбайтынын, береке таба алмайтынын ескертеді.
«Бие байлағанның белі ауырар» сөзі бүгінгі заманда нені меңзейді?Бұл мақал – адал еңбек пен табандылықтың өлшемі. Тілі үйірген қымызды ішу қандай жағымды болса, оның артында соншалықты ауыр еңбек, күтім мен төзім жатыр. Бүгінгі күн тұрғысынан қарағанда, ол кез келген сапалы нәтижеге жету үшін үздіксіз әрі ауыр еңбек ету керектігін еске салады.
Түйін
Бие туралы халық мақалдары – тек мал шаруашылығының қағидалары ғана емес, көшпелі жұрттың тұрмыс философиясы мен адамгершілік нормаларының айнасы. Саба, көнек, желі секілді ұғымдар арқылы бабаларымыз еңбекті қадірлеуді, көпшілікпен бірге болуды және ұрпақ сапасына мән беруді өсиет еткен. Бұл нақылдар қазіргі заманда да табандылық пен бірліктің маңызын ұғындыратын құнды мұра болып қала береді.