Тышқан туралы қазақ мақал-мәтелдері: мәні мен тәрбиелік астары
Халық танымында тышқан көлемі шағын, әлсіз әрі қорғансыз көрінгенімен, оның бейнесі мақал-мәтелдерде терең өмірлік философияны жеткізуге қызмет етеді. Қазақ сөз өнерінде бұл тіршілік иесі арқылы адам мінезіндегі осалдық, шаманы бағалай білмеу, ер мен батырдың уақыт өте күш-қуатының сарқылуы немесе көзге көрінбейтін кішкене қауіптің өзіне қырағы қарау керектігі бейнеленеді.
Тышқан туралы мақал-мәтелдер тізімі
Ер қартайса қазаншы болар, бүркіт қартайса тышқаншы болар.
***
Тышқан ініне кіре алмаса, құйрығына қалжуыр байлар.
***
Өлейін деген тышқан мысықтың құйрығымен ойнайды.
***
Екі тышқан бір байдың жұртында таласыпты.
***
Мысыққа ойын керек, тышқанға өлім керек.
***
Жауың тышқан болса, арыстан деп қара.
***
Ажалды тышқанға аш мысық тап болар.
***
Өлі арыстаннан тірі тышқан артық.
***
Мысық жоқта тышқан төбеге шығады.
***
Тышқанның да сауыры бар.
Мақал-мәтелдердің мән-мағыналық талдауы
Күш пен әлсіздік, өмірдің алмасуы
Халық қағидасында ешбір күш мәңгілік емес. Көк жүзінде еркін самғаған қыран бүркіттің қартайған шағында ірі аңдарға шамасы жетпей, ұсақ жәндік – тышқан аулауға көшуі дәуреннің өтетінін аңғартады. Батырдың да қартайғанда ошақ басында қалуы осы табиғи заңдылықты бейнелейді. Ал мысық пен тышқан арасындағы қатынас – біреуге жай ермек не ойын болып көрінген жағдайдың екінші біреу үшін өлім мен өмірге пара-пар ауыр сынақ екенін айқын көрсетеді.
Шаманы білу және тәкаппарлықтың зардабы
Өз мүмкіндігін дұрыс бағалай алмау – адамды күлкілі әрі мүшкіл жағдайға түсіреді. Өзі әрең сыйып тұрған тар інге қосымша жүк («қалжуыр») байлап кіруге ұмтылу – шамасынан тыс міндет арқалап, мақтаншақтыққа салынған астамшылықты сынайды. Сол сияқты, қауіпті сезбей, мысықтың құйрығымен ойнаған тышқан өз ажалына өзі асыққан бейбақтың мысалы ретінде суреттеледі.
Қырағылық пен сақтық
Кішкентай дұшпанды да ешқашан менсінбей тастауға болмайды. Қарсыластың осал не әлсіз көрінуі оның қауіпсіз екенін білдірмейді, сондықтан оған арыстандай зор күшке дайындалғандай қырағылықпен қарау талап етіледі. Сонымен қатар, «Өлі арыстаннан тірі тышқан артық» деген нақыл өмір сүру мен тіршіліктің кез келген атақ пен өткен даңқтан қымбат екенін ұқтырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен бүркіттің тышқан аулауы қартаюмен байланыстырылады?
Қыран құс күші қайтқан кезде бұрынғыдай түлкі не қасқыр секілді үлкен аңдарды іле алмай, күн көру үшін ұсақ жәндік аулауға мәжбүр болады. Бұл мысал адамның да күш-қуаты қайтқанда тұрмыстық ұсақ істерге көшетінін көрсететін терең теңеу ретінде алынған.
«Қалжуыр байлау» тіркесінің астары нені білдіреді?
Мұндағы мағына – адам өзінің тар жағдайында тұрып, оған қоса артық мәселе не ауыртпалық тауып алуы. Шамасына қарамай өзіне артық жүк артқан немесе орынсыз мақтанған жанның әрекетін кекесінмен әшкерелейді.
Не себепті қарсылас тышқандай болса да, оны арыстан деп бағалау керек?
Кез келген дұшпанды менсінбеу салғырттыққа алып келеді. Тіпті кішігірім қауіптің өзі күтпеген залал келтіруі мүмкін болғандықтан, кез келген қатерге барынша сақ әрі тыңғылықты дайындықпен қарау қажет.
Түйін
Тышқан бейнесі арқылы берілген қазақ мақал-мәтелдері сыртқы көзге қарапайым көрінгенімен, адамды қырағылыққа, өз шамасын бағамдауға және өмір заңдылығын түсінуге тәрбиелейді. Ұсақ құбылыстардан үлкен тағылым түйе білген даналық бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтқан жоқ.