Қоғам бар жерде пікір қайшылығы мен дау-дамайдың қатар жүруі – заңды құбылыс. Алайда мәселе таластың туындауында емес, оның қалай шешілуінде. Қазақ халқының дәстүрлі құқықтық мәдениетінде «дау мұраты – біту» қағидасы алдыңғы орынға қойылған. Сөз қадірін білген бабаларымыз ең күрделі түйткілдерді қарудың күшімен емес, әділ төрелік пен кесімді сөз арқылы байсал таптырған. Халық мақалдарындағы дау тақырыбы тек тартысты ғана емес, бітімгерлік мәдениетін, билердің даналығы мен кісілік сынын терең баяндайды.
Дау туралы халық мақалдары
Көптеген жау алады, көмектескен дау алады.
***
Үйде шешен — дауға жоқ, үйде батыр — жауға жоқ.
***
Ел даусыз болмайды, ер жаусыз болмайды.
***
Ер басына дау келсе, ерлігі кетер басынан. Би басына дау келсе, билігі кетер басынан.
***
Өз басыңды дауға берсең де, жолдасыңды жауға берме.
***
Күшің кетсе де дауың кетпесін.
***
Жақынның ерегі — дау, жаманның керегі — жау.
***
Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді.
***
Көп тыңдаған білмес, көп көрген білер.
***
Көштің байсал тапқаны — көк орайға қонғаны, даудың байсал тапқаны — көлденеңге барғаны.
Түсіндірме: Мақалдардың мағыналық қатпарлары
Төрелік пен бітімгерлік мәдениеті
Кез келген дау-дамайдың әділ шешілуі үшін тәуелсіз әрі бейтарап көзқарас қажет. «Көштің байсал тапқаны — көк орайға қонғаны, даудың байсал тапқаны — көлденеңге барғаны» деген нақыл үшінші тараптың, яғни екі жаққа да бұра тартпайтын әділ төрешінің рөлін көрсетеді. Мүдделі тараптар өзара ортақ шешімге келе алмаған тұста сырттан қосылған бейтарап ақыл ғана жанжалды оңтайлы тындыра алады. Сонымен бірге «Күшің кетсе де дауың кетпесін» деген сөз тән шаршаса да, заңды ақы мен әділдік жолындағы табандылықтан айырылмау керектігін айғақтайды.
Сын сағаттағы адамдық пен ерлік
Дау мен жау – адамның нағыз қадір-қасиетін екшейтін таразы. Өз ошағының қасында өршеленіп сөйлеп, көп алдына шыққанда сөз таба алмайтындарды «Үйде шешен — дауға жоқ, үйде батыр — жауға жоқ» деп сынаған. Шешендік құр даурығу емес, ел мүддесі сынға түскенде салмақты сөз айта білумен өлшенеді. Сондай-ақ «Өз басыңды дауға берсең де, жолдасыңды жауға берме» деген өсиет кез келген құқықтық дау-шардан достық пен адамгершілік серттің биік тұратынын дәлелдейді.
Ағайын арасы және дауқұмарлықтан сақтану
Ең ауыр әрі қауіпті дау – жақын адамдар мен ағайынның арасындағы араздық. «Жақынның ерегі — дау, жаманның керегі — жау» мақалы туыстар арасындағы жеке ерегістің соңы үлкен бүлікке ұласатынын ескертеді. Ал «Көптеген жау алады, көмектескен дау алады» қағидасы жақсы ниетпен араласқан адамның өзі абайламаса, біреудің дауына орынсыз ілігіп кетуі мүмкін екенін, сондықтан кез келген күрделі іске парасатпен, байыппен қарау керектігін еске салады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Даудың байсал тапқаны — көлденеңге барғаны» деген нені білдіреді?
Бұл мақал екі жақтың арасындағы дауды бейтарап, үшінші тұлғаға жүгініп шешудің ұтымды екенін білдіреді. Жанжал үстіндегі тараптар эмоцияға беріліп, ақиқатты анық көре алмауы мүмкін, сондықтан іске қатысы жоқ көлденең төрешінің әділ билігі ғана мәселеге нүкте қояды.
«Көптеген жау алады, көмектескен дау алады» сөзінің астары неде?
Бірлескен күш үлкен дұшпанды да жеңе алады («көптеген жау алады»). Ал дау-шарға байқамай, жөн-жосықсыз араласып көмектесем деген адамның өзі күтпеген жерден сол даудың ортасына түсіп, жауапкер болып қалуы мүмкін екенін ескертеді.
«Ер басына дау келсе, ерлігі кетер басынан…» деген ой қалай түсіндіріледі?
Дау-дамай кез келген адамның жүйкесін тоздырып, ердің айбынын қайтарса, бидің беделіне нұқсан келтіреді. Орынсыз дау қуу адамның бойындағы басты қасиеттерін көлеңкелеп, оның негізгі міндетінен алаңдататынын білдіреді.
Түйін
Дау туралы мақалдар – ұлтымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан мәмілегерлік мектебінің айнасы. Жанжалдың алдын алу, туындаған келіспеушілікті парасат пен әділдікпен шешу және адамгершілік құндылықтарды жоғары ұстау – бұл мұраның басты өсиеті.