Шайтан туралы мақалдар: азғыру, нәпсі және сабыр сабағы
Қазақ дүниетанымында жақсылық пен жамандықтың аражігі қашанда нақты айқындалған. Халық түсінігінде шайтан бейнесі тек тылсым күш қана емес, ең алдымен адамның ішкі әлсіздігін, бақылаусыз нәпсісін, ашу-ызасы мен түңілуін бейнелейтін рухани ұғым ретінде көрініс табады. Бабалар сөзі адамды әрдайым ішкі рухани тазалыққа, сабырға және өз сезімдеріне ие болуға шақырады.
Шайтан тақырыбындағы халық мақалдары
Арғымақты байтал бастайды, аруақты шайтан бастайды.
***
Үмітсіз – шайтан.
***
Ойын түбі шынға кетеді, шайтан түбі жынға кетеді.
***
Ашу – ақылдың дұшпаны, нәпсі – иманның дұшпаны.
***
Шайтан азғырса, нәпсі қозар.
***
Шайтанның азғыруы көп.
***
Шайтан арбағанға ерме.
***
Шайтан түртпесе, адам теріс баспас.
Мақалдардың мән-мағынасы
Үмітсіздік – ең ауыр рухани құлдырау
«Үмітсіз – шайтан» деген тұжырым қазақ қоғамында адамның рухын көтерудің ең күшті қағидасы болған. Қандай да бір қиындыққа тап болғанда қол қусырып, тағдырға налу немесе жақсылықтан күдер үзу – қараңғылықтың жетегіне ерумен бірдей саналған. Сенім мен үміт бар жерде адам қателігін түзеп, алға ұмтылады, ал үміт үзілген сәтте жан дүниесі азғындауға бет бұрады.
Ашу мен нәпсінің қаупі
Халық нақылындағы адам мінезіне қатысты ескертулер психологиялық тұрғыдан өте терең. Ашу қысқан сәтте парасат шегінеді. Адам өз көңіл-күйін тежей алмаса, оның арты өкінішке соқтырады. Нәпсіні қоздыратын жағдайларға бой алдырмау, арзан алданышқа ермеу – жеке адамның рухани тұтастығының кепілі. «Шайтан түртпесе, адам теріс баспас» немесе «Шайтан азғырса, нәпсі қозар» деген сөздер жазатайым жаңылысудың түп-төркіні көбіне ішкі сақтықты жоғалтудан басталатынын меңзейді.
Жеңілтек мінез бен сақтықтың маңызы
Өмірге немқұрайды қарау, шектен тыс ойын-күлкіге салыну көбіне байсалдылықтан ажыратады. «Ойын түбі шынға кетеді…» деген ескерту әрбір әрекеттің соңы мен шегін білу қажеттігін еске салады. Айналадағы сан түрлі алдамшы қызықтар мен азғыруларға төтеп берудің басты жолы – парасатқа сүйену және теріс ниетті істерден дер кезінде ірге ажырату.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Қазақ мақалдарында шайтан бейнесі көбінесе ненің көрінісі ретінде беріледі?
Жауап: Мақалдарда ол көбіне адам бойындағы теріс қасиеттердің, атап айтқанда ашудың, тізгінсіз нәпсінің, жеңілтектік пен күдер үзушіліктің шартты көрінісі ретінде сипатталады.
Сұрақ: «Ойын түбі шынға кетеді, шайтан түбі жынға кетеді» мақалы күнделікті өмірде нені аңғартады?
Жауап: Бұл сөз шектен шыққан әзіл мен жөнсіз ерігудің соңы дау-дамайға немесе күтпеген келеңсіздікке ұласуы мүмкін екенін білдіріп, әр істе салмақтылық сақтауға үндейді.
Сұрақ: Адамды теріс қадамдардан қорғайтын негізгі күш не?
Жауап: Халық даналығы бойынша, азғыруға тосқауыл қоятын басты құрал – сабырлы ақыл, нық иман және ерік-жігерді билей білу қабілеті.
Сұрақ: «Шайтан арбағанға ерме» деген өсиеттің тәрбиелік түйіні қандай?
Жауап: Көзбояушылыққа, алдамшы уәделерге, өткінші ләззат пен арзан қызыққа алданбай, әрбір қадамды парасатпен саралап басуға үйретеді.
Түйін
Шайтан ұғымына байланысты мақалдардың негізгі мәні – адамның өз болмысын таза ұстауында. Ашу мен нәпсінің жетегінде кетпей, үміт пен сабырды серік ету ғана кез келген қателіктен сақтайды. Түптеп келгенде, халық даналығы адамды сыртқы жамандықтан гөрі ішкі әлсіздікпен күресуге және парасаттылықты ту етуге тәрбиелейді.