Дін мен иман туралы мақалдар: рухани тірек пен ар-ождан өлшемі
Дәстүрлі қазақ дүниетанымында дін мен иман ұғымдары тек қатып қалған қағидалар немесе сыртқы жоралғылар шеңберімен шектелмеген. Көшпелі өркениет ұрпағы үшін сенім — адамның бүкіл болмысын, әділдігін, сөзіне беріктігі мен ішкі ар-ұятын айқындайтын басты рухани компас саналған. Халық дінді қоғамдағы ізгіліктің өзегі, ал иманды адамгершіліктің ең биік шыңы деп түсінген. Бұл терең философия бабадан қалған нақыл сөздерде көрініс тапқан.
Дін және иман тақырыбындағы мақал-мәтелдер
Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ.
***
Саудагерде иман жоқ – арын сатады, өтірікшіде иман жоқ – жанын сатады.
***
Ұят — иманның қабы.
***
Айтсам тілім күйеді, айтпасам дінім күйеді.
***
Дін түзелмей, дүние түзелмес.
***
Дін — адамның қорғаны.
***
Дінге берік бол.
***
Дінсіздің діні жоқ.
***
Дінге сенгеннің көңілі тоқ.
Мақал-мәтелдердің мән-мағынасы мен өмірлік сабағы
Әділдік, ақиқат және ар-ұят өлшемі
Халық даналығында иман тікелей әділдікпен өлшенеді. Қазақ арасындағы билер сотында жақындық пен туыстық сезімдер ақиқаттан жоғары тұрмаған. Егер төрелік етуші туысқанын бүйрегі бұрып жақтаса, оның бойынан имандылықтың кеткені деп бағаланған. Сол сияқты, өз пайдасы үшін арын саудаға салған саудагер мен жалған сөйлеп жанын күйдірген өтірікшінің сенімнен жұрдай болатыны ескертіледі. Мұндағы иман — адамның алдау-арбаудан, парақорлықтан және қиянаттан тыйылуына негіз болатын ішкі тежегіш.
Сонымен бірге ұят пен иманның егіз ұғым екені ерекше аталады. Ар-намысын биік ұстаған адам ғана рухани тазалықты сақтай алады. Ал қоғамдағы әділетсіздікті көргенде үндемей қалу немесе ақиқатты айту арасындағы таңдау — адамның жеке діни һәм азаматтық ұстанымының таразысы.
Ішкі сенім, рухани тұрақтылық және қоғам тыныштығы
Дін — адам баласының рухани тірегі мен қорғаны. Сенімі берік адам өмірдің қиын-қыстау сәттерінде сабыр танытып, көңілінде үрей мен күмәнге жол бермейді. Ішкі сенім кісіге салмақтылық пен тыныштық сыйлайды. Ал жүрегінде тұрақты құндылығы, бекіген қағидасы жоқ жандар көбінесе тұрақсыз келеді әрі кез келген уақытта адасуға бейім тұрады.
Қоғамның саулығы мен дүниенің амандығы да адамдардың рухани жағдайына тікелей тәуелді. Қоғам мүшелерінің ішкі құндылықтары тоқырауға ұшыраса, сыртқы тәртіп те, материалдық береке де ұзаққа бармайды. Сондықтан рухани дүниені түзеу — кез келген өркениеттің дамуындағы басты баспалдақ.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақ мақалдарында иман ұғымы билік пен төрелікке қалай байланыстырылған?
Мақалдарда иман ең алдымен әділдікпен теңестіріледі. Бидің немесе шешім қабылдаушы тұлғаның туыстыққа бұра тартпай, тура төрелік етуі — оның иманының тікелей көрсеткіші саналады.
«Ұят — иманның қабы» деген теңеу нені білдіреді?
Бұл метафора ар-ұяттың иманды сыртқы жаман әдеттер мен күнәлардан сақтап тұратын сыртқы қорғаныш қабаты екенін ұқтырады. Адам бойынан ұят кеткенде, оның ішкі иманы мен адамгершілігі де шайқалады.
Дінге сенген адамның «көңілі тоқ» болуы нені аңғартады?
Бұл сөз рухани толыққандылық пен ішкі сабырды сипаттайды. Сенімі мықты адам қиындықтар алдында сабырлық танытып, өмірлік мәселелерге байыппен қарайды, сол себепті жүрегі тыныш, көңілі орнықты болады.
Түйін
Дін мен иман тақырыбындағы халық нақылдары адамды тек құлшылыққа ғана емес, бірінші кезекте адалдыққа, парасаттылыққа және әділетке шақырады. Бұл мақалдардың қай-қайсысы да бүгінгі заманда ар тазалығын сақтап, адамдық қалпымызды жоғалтпау үшін таптырмас өмірлік бағдар болып қала береді.