Көшпелі қазақ тұрмысында Жаратушыға деген сенім адамның ішкі ар-ожданын реттеп, өмірлік құндылықтарын айқындайтын рухани бағдар болған. Халық мақал-мәтелдеріндегі «Алла» ұғымы тек діни қағидамен шектелмей, әділдік, тағдырға сабыр ету, ризық-несібені қанағатпен қабылдау және тәкаппарлықтан арылу сияқты терең өмірлік қағидаттарды жинақтайды. Бабалар сөзі адамның мүмкіндігі мен Жаратушының құдіреті арасындағы тепе-теңдікті дәл аңғарып, қоғамдағы рухани тазалықты сақтауға үндеген.
Алла туралы мақал-мәтелдер жинағы
Алладан ойбайым жақсы.
***
Аллаға жағайын десең – азаның болсын, қазыға жағайын десең – қазаның болсын.
***
Сом темірге балға бар, сұмсынғанға алла бар.
***
Алланың аты – алпыс.
***
Алла бермегенді, молда бермейді.
***
Алла берсе, алақанға сыйғызар.
***
Алла жазса, тағдырдан қашпассың.
Мақалдардағы негізгі дүниетанымдық бағыттар
Әділдік пен шектен шықпау
«Сом темірге балға бар, сұмсынғанға алла бар» деген тәмсіл өмірдегі тепе-теңдік пен жазасыз қалмайтын әділет заңын алға тартады. Қандай да бір мықты металдың өзін илеп, бағындыратын құрал табылатыны секілді, күшіне немесе қулығына сеніп озбырлық жасаған, өзін өзгеден жоғары қойған адамның да үстінен қарайтын жоғары құдірет бар. Бұл ұстаным қоғамда әлсізді жәбірлемеуге және әр істің есебі барын естен шығармауға тәрбиелейді.
Нәсіп, ризық және себеп пен салдар
Қазақ түсінігінде береке мен несібе делдалдардың немесе сыртқы ықпалдың қолында емес. «Алла бермегенді, молда бермейді» деген сөз кез келген игіліктің түпкі көзі Жаратушының қалауында екенін шегелейді. Адамдар арасындағы шарапат пен тілек маңызды болғанымен, түпкі нәтиже адамның өз тағдыры мен несібесіне байланысты. Ал «Алла берсе, алақанға сыйғызар» мақалы ризықтың күтпеген жерден, еш кедергісіз молынан берілетін тосын құдіретін бейнелейді. Мұндағы басты ой — адам өз еңбегін істегенімен, нәтиженің қайырын сабырмен күту керектігінде.
Тағдырды қабылдау және рухани сабыр
«Алла жазса, тағдырдан қашпассың» мақалы өмірдегі адам еркінен тыс болатын тосын сынақтарды сабырлылықпен қабылдауға шақырады. Бұл енжарлық немесе әрекетсіздік емес, керісінше өзгертуге келмейтін шындыққа мойынсұнып, жан дүние тыныштығын сақтау қағидасы. Ал «Алладан ойбайым жақсы» деген өткір тіркес Жаратушының атын тек ауыр жағдайда, шарасыздықтан немесе сырт көзге ғана жалынғандай етіп айтудың әбестігін көрсетеді. Халық шынайы ықылассыз айтылған құр сөзден гөрі, адамның ішкі сезімі мен жағдайды нақты түсінген шынайы әрекетін жоғары қойған. Сонымен бірге, «Алланың аты – алпыс» деген тұжырым Жаратушының сипаттары мен мейірімінің, ұлық қасиеттерінің сан қырлы екенін білдіреді.
Заманауи тәрбиелік астары
Бүгінгі таңда бұл нақылдар адамның өзіне сенімділігі мен шектен тыс тәкаппарлығы арасындағы шекараны сақтауға көмектеседі. Қазіргі қоғамда табыс пен жетістік көбінесе адамның жеке күш-жігерімен ғана өлшенеді. Алайда ата-баба нақылы адам қанша биікке көтерілсе де, қарапайымдылықты жоғалтпау керектігін ескертеді. Жаратушыны тану — адамның өз шегін білуі, ар-ождан таразысын жоғалтпауы және кез келген жетістікке шүкіршілікпен қарауы.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Аллаға жағайын десең – азаның болсын, қазыға жағайын десең – қазаның болсын» деген нені білдіреді?Бұл мақал рухани тазалық пен дүниелік есептің аражігін айқындайды. Жаратушының разылығына адал ниетпен, ғибадатпен (азан) қол жеткізілсе, билік пен қазыға жағу үшін көбінесе материалдық мүдде мен сый-сияпат (қазан) қажет болатынын сын садағына іледі.
«Сом темірге балға бар, сұмсынғанға алла бар» нақылының психологиялық маңызы қандай?Бұл сөз озбырлық пен қиянатқа ұшыраған адамның ішкі үмітін сөндірмейді. Зұлымдықтың жазасыз қалмайтынын, әділеттің түбінде салтанат құратынын еске салып, адамды кек алудан сақтап, ішкі сабырға жетелейді.
Мақалдардағы тағдыр ұғымы адамның жеке жауапкершілігін жоққа шығара ма?Жоқ, жоққа шығармайды. Халық даналығында тағдырды мойындау адамның күш-қуаты жетпейтін күтпеген жағдайларда күйзеліске түспеуіне арналған рухани қорған ретінде түсіндіріледі. Ал өмір сүру барысында адам өз ар-намысы мен мінез-құлқына толық жауапты болып қала береді.
Алла туралы халық мақалдары — адамның Жаратушымен, қоғаммен және өз ар-ұжданымен үйлесімде өмір сүруінің ғасырлар бойы сұрыпталған рухани тәжірибесі.