Қазақ дүниетанымында сауап — адамның кісілік келбетін, рухани тазалығын көрсететін басты ұғымдардың бірі. Ата-бабамыз өзгеге қол ұшын созып, риясыз жақсылық жасауды әрбір саналы жанның өмірлік мұраты деп түсінген. Бабалардан жеткен нақыл сөздер игілікті істі міндетсінбей атқаруға, артына өшпейтін із қалдыруға үндейді.
Сауап туралы таңдаулы мақалдар
Адамгершілікке арналған үш сауап бар: шөлге құдық қазған бір сауап, өзенге көпір салған бір сауап, жолға ағаш еккен бір сауап.
***
Сауапты іс – саған олжа.
***
Сауапты жол – шын жол.
***
Сауапты іске сауап бар.
***
Жақсылық қылсаң, сауабын көрерсің.
***
Жақсылыққа жақсылық – әр кісінің ісі.
***
Жақсылық қылсаң — өзіңе.
***
Жақсылықтың түбі – сауап.
***
Сауапсыз іс – сор.
Түсіндірме
Көпке арналған игі амалдардың салмағы. Халық нақылында шөлге құдық қазу, өзенге өткел салу, жол жиегіне тал егу істері бекер аталмаған. Бұл амалдар жеке бір адамға емес, жалпақ жұртқа, жолаушы мен болашақ ұрпаққа ұзақ уақыт бойы пайдасын тигізеді. Адам бұл дүниеден өтсе де, оның қалдырған игілігі қауымның кәдесіне жарап, жақсы аты жаңғырып тұрады.
Рухани олжа мен адал бағыт. Сауапты іс адамға дүниелік байлық әкелмеуі мүмкін, алайда оның жан сарайына сыйлайтын тыныштығы мен абыройы кез келген материалдық игіліктен жоғары. Шындық пен сауап қатар жүретін жол — адамды рухани тоқыраудан сақтап, өміріне мән беретін ең тура соқпақ.
Жақсылықтың заңды қайтарымы. «Жақсылық қылсаң — өзіңе» деген қағида қоғамдағы өзара сыйластық пен жанашырлықтың негізін құрайды. Өзгеге көрсетілген мейірім мен қайырымдылық ешқашан із-түзсіз жоғалмайды, ол міндетті түрде адамның өз өміріне ізгілік болып оралады.
Пайдасыз тірліктің өкініші. Ешкімге шарапаты тимейтін, тек құр босқа кеткен уақыт пен қара бастың ғана қамымен шектелген әрекеттердің түбі өкінішке соқтырады. Өзгеге де, өзіне де рухани пайдасы жоқ іс адамды тоқырауға ұшыратады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен құдық қазу, көпір салу және ағаш егу ерекше үш сауапқа жатқызылған?Бұл үш амал бүкіл қоғамның өмір сүру сапасын жақсартатын әрі адам қайтқан соң да ұзақ жылдар бойы өзгелерге қызмет ете беретін үзілмес жақсылықтың үлгісі болып саналады.
«Сауапты іс – саған олжа» дегенді қалай түсінуге болады?Мұндағы олжа — қаржы немесе дүниелік табыс емес, жанның тыныштығы, қоғамдағы құрмет пен ар-ұждан тазалығы секілді рухани байлықты білдіреді.
Неліктен сауапсыз іс «сор» деп аталған?Өйткені мағынасыз, ешкімге игілігі тимейтін мақсатсыз әрекеттерге өмірлік қуат пен уақыт зая кетіп, адамның түбінде рухани жұтаңдыққа ұшырауы сөзсіз бақытсыздыққа әкеледі.
«Жақсылық қылсаң — өзіңе» мақалының тәрбиелік мәні неде?Бұл нақыл адамның жасаған әрбір ізгі қадамы айналып келгенде өзінің ішкі жан дүниесін байытып, айналасынан да сондай қайтарым табатынын меңзейді.
Айналаға жасалған әрбір риясыз жақсылық — қоғамды ізгілендіретін мызғымас тірек. Өзгеге себілген ізгілік дәні адамның өмірін шынайы мәнге толтырады.