Ақыл мен тірек тағылымы: Ес туралы мақал-мәтелдер және олардың мәні
Қазақ дүниетанымында «ес» сөзі тек өткенді есте сақтау немесе жады қабілетімен шектелмейді. Ол – адамның ақыл-ойының тұнықтығын, мінездің байыптылығын, ішкі ар-ұяты мен өмірлік тірегін білдіретін терең ұғым. Естілік кісіні ел бірлігін сақтауға, уақытты қадірлеуге және әрбір басқан қадамына жауапкершілікпен қарауға тәрбиелейді. Ата-бабамыз қалдырған нақылдарда естің адам өміріндегі шешуші рөлі жан-жақты көрініс тапқан.
Ес туралы таңдаулы мақал-мәтелдер
Есің барда ел тап.
***
Есі бүтін елден шықпайды.
***
Есің барда етек жап, қайратың барда мал тап.
***
Бұрынғыны айтпай, соңғы еске түспейді.
***
Ерлі-қатынның ортасына есі кеткен отырар.
***
Есі кеткен ешкі жияр, ешкіменен есін жияр.
***
Шаруаның бірі – бес, диқаншылық оған ес; жортуыл түбі – еш, сауданың түбі – борыш.
***
Диқаншылықтың бірі бес, ұқыптылық оған ес.
***
Жақсыны сыйласаң, есіңнен кетпейді, жаманды сыйласаң, есігіңнен кетпейді.
***
Ескі мешітке көкек азаншы, есі кеткен елге өсек азаншы.
Мақалдардың тағылымы мен өмірлік мәні
Уақыт пен мүмкіндікті бағалау
Халық даналығы адамды күш-қуаты барда болашағын ойлап, өз ортасын табуға үндейді. «Есің барда ел тап» және «Есің барда етек жап, қайратың барда мал тап» деген сөздер жастық шақтың, денсаулық пен мүмкіндіктің мәңгілік еместігін ескертеді. Мұндағы естілік – өз кемшілігін ерте түзеп, ар-намысын қорғап, маңдай термен адал дәулет құру.
Еңбек, ұқыптылық және тірек ұғымы
Қазақ тілінде «ес» кейде «сүйеніш», «сенімді тірек» мағынасында жұмсалады. Мәселен, диқаншылық пен кәсіп жайында айтылған нақылдарда ұқыптылық пен еңбек шаруаның негізгі тірегі ретінде бағаланады. Жортуыл мен негізсіз тәуекелдің түбі бос шығын болса, тиянақты кәсіп пен шаруаға деген ұқыпты көзқарас адамды берекеге жеткізеді. Тіпті қиындыққа тап болып, «есі кеткен» шақта да адал еңбек адамның есін қайта жиғызып, қалыпты өмірге қайтарады.
Қоғамдық әдеп және парасаттылық
Есті адам басқаның жеке шекарасына қол сұқпайды. Ерлі-зайыптының арасына араласпау – халықтық үлкен этиканың көрінісі. Сонымен қатар, қоғамның дамуы мен азаматтың қадір-қасиеті оның өсек пен бос сөзден қаншалықты аулақ екенімен өлшенеді. Берекесі кеткен ортаны өсек билесе, есі бүтін ел әрдайым өткеннен сабақ алып, жақсылықтың қадірін біледі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Ес» сөзі қазақ мақалдарында қандай негізгі мағыналарда қолданылады?
Жауап: Бұл сөз мақал-мәтелдерде бірнеше мағыналық қызмет атқарады: біріншіден, зерде мен есте сақтау («еске түспейді»); екіншіден, салауатты ақыл-ой мен парасат («есі кеткен», «есің барда»); үшіншіден, берік тірек, сүйеніш пен тұрақтылық («ұқыптылық оған ес»).
Сұрақ: Неліктен есті адам ерлі-зайыптының арасына килікпейді?
Жауап: Қазақ отбасылық қарым-қатынасты аса нәзік әрі дербес кеңістік деп санаған. Оған үшінші жақтың орынсыз араласуы мәселені шешпейді, керісінше ушықтырады. Сондықтан екі адамның арасындағы дауға жөнсіз төреші болу ақылдың аздығын білдіреді.
Сұрақ: «Ескі мешітке көкек азаншы, есі кеткен елге өсек азаншы» мақалының әлеуметтік астары неде?
Жауап: Бұл мақал қоғамның рухани деңгейін көрсетеді. Мешіт қаңырап бос қалса, оның төбесіне құс ұя салып шақыратыны сияқты, елдің салмағы мен парасаты кеткенде арада шындық пен парасат емес, өсек пен жалған ақпарат үстемдік етеді.
Қорыта айтқанда, ес – кісінің де, елдің де рухани діңгегі. Оны жоғалтпай, әр істе сабыр мен жауапкершілікті ұстану – бабалар өсиетінің басты өзегі.
SEO title: Ес туралы мақал-мәтелдер: халық даналығы мен өмірлік түсіндірмелер
Meta description: Ес туралы қазақтың таңдаулы мақал-мәтелдері, олардың терең өмірлік мәні, еңбек пен ақыл-парасат тағылымы. Мағынасы мен түсіндірмелері.
Focus keyphrase: Ес туралы мақал-мәтелдер
Қысқа сипаттама: Ақыл, жады және өмірлік тірек ұғымын ашатын ес туралы таңдаулы халық мақалдарының мән-мағынасы мен тәрбиелік мазмұны.