Тіс туралы қазақ мақал-мәтелдерінің астары мен мәні
Көшпелі қазақ дүниетанымында адам тәнінің әр мүшесі өзіндік танымдық әрі философиялық жүк көтерген. Әсіресе тіс — тіршілікке қажетті табиғи қасиеттің ғана емес, адамның жасы мен дәрменін, төрт түліктің бабын, сыр сақтау шеберлігі мен еңбекке көзқарасын айқындайтын айрықша өлшем. Ауыз ішіндегі отыз тіс сөз тізгінінің бекінісі саналса, малдың тісіне қарап күйін бағамдау далалық тәжірибенің басты дағдысы болған. Сондықтан ата-бабамыз қалдырған нақылдарда тіс бейнесі арқылы үлкен өмірлік заңдылықтар мен адам мінезінің қатпарлары терең ашылады.
Тіс туралы халық мақал-мәтелдері
Баланың сегізінде тісі түседі, сексенінде ердің ерге ісі түседі.
***
Істемеген тістемейді.
***
Аузы құлып сандықты тіс ашпаса, тіл ашар.
***
Отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге таралар.
***
Тісі шыққан балаға шайнап берген ас болмас.
***
Жатқан жері даладай, екі өркеші баладай, азу тісі қаладай, жабуы жамшыдай, құйрығы қамшыдай, бура сойған не сұмдық.
***
Жақсы аттың тісін ашпа, жақсы кісінің жасын сұрама.
***
Тістейтін жылқы тісін көрсетпейді.
***
Бұйырған малға тіс тисін.
***
Қалтасында тиыны жоқ, түйенің тісін ашып көреді.
Түсіндірме: Мақалдардың тақырыптық астары
Сөз қадірі, сыр сақтау және тіл мәдениеті
Тіс — ауыз қуысындағы қорған тәрізді. «Отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге таралар» деген қағида жеке ауыздан шыққан кез келген бейберекет сөздің немесе жасырын сырдың қоғамға лезде жайылып, қоғамдық резонанс тудыратынын ескертеді. Ал «Аузы құлып сандықты тіс ашпаса, тіл ашар» деген ой ішкі жан сырының сыртқа тек сөз, сөйлеу арқылы шығатынын көрсетеді: адам қанша тұйықталса да, ойын жарыққа шығаратын күш — сөйлеу мәдениеті мен тілдің әрекеті.
Еңбек, дербестік және несібе
Еңбексіз нәтиже жоқ екенін «Істемеген тістемейді» деген ықшам нақыл әшкерелейді. Мұндағы тістеу — азық табу, қоректену әрекеті. Кім қимылдап тер төкпесе, оған несібе де бұйырмайды. Ал «Тісі шыққан балаға шайнап берген ас болмас» нақылы адамның дербес тұлға болып қалыптасуын меңзейді: өз бетінше әрекет етуге жараған, қауқары бар жанды шектен тыс қамқорлыққа ала беру оның өсуіне кері әсерін тигізеді. «Бұйырған малға тіс тисін» тілегі болса, маңдай термен келген несібенің аман-есен тұтынылуын, ырыстың жұғымды болуын аңғартады.
Тұрмыстық бақылау, сақтық және адам тану
Дала өмірінде төрт түліктің жасын анықтау үшін тісін ашып қарайтын дәстүр кең тараған. «Жақсы аттың тісін ашпа, жақсы кісінің жасын сұрама» деген сөз текті тұлпардың жүрісі мен қасиеті жасқа бағынбайтынын, сол секілді сыйлы кісінің де жасаған игі ісі жасынан әлдеқайда биік тұратынын дәріптейді. Ал қолында қаражаты болмаса да малдың тісін бағамдап жүрген жан жайлы айтылатын «Қалтасында тиыны жоқ, түйенің тісін ашып көреді» мәтелі шамасына қарамай әуреге түсетін кеудемсоқтықты сынайды.
Адам мінезін тануда сақтық та басты орында: «Тістейтін жылқы тісін көрсетпейді» деген нақыл қауіпті ниетін жасырып, сырт көзге момын көрініп жүретін екіжүзді, зұлым адамдардан сақтануды ескертеді. Ал бура туралы кестелі суреттеу («Жатқан жері даладай…») далалық алып жануардың сұсты бейнесін әсірелей отырып, орынсыз ысырап пен жөнсіз қадамдарды сөгуді білдіреді. «Баланың сегізінде тісі түседі, сексенінде ердің ерге ісі түседі» деген өмір заңдылығы болса, балалық шақтағы сүт тістің жаңаруы тәрізді қартайған шақта адамның өзгеге мұқтаж болуы да табиғи құбылыс екенін еске салады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Істемеген тістемейді» мақалының басты өсиеті қандай?Бұл нақыл әрбір адам өз ризығы мен нәпақасын тек адал еңбек арқылы ғана таба алатынын білдіреді. Масылдық пен жалқаулыққа жол жоқ екенін айқын ұқтырады.
Неліктен мақалда сөз бен тіс қатар қойылады?Халық ұғымында ауыз бен тіс сөздің бекінісі саналады. Тістен асып сыртқа шыққан ақпаратты қайтарып алу мүмкін емес, сондықтан әрбір айтылған сөзге жауапкершілікпен қарау талап етіледі.
«Тістейтін жылқы тісін көрсетпейді» мақалы қазіргі қарым-қатынаста нені білдіреді?Бұл адам тану өнеріне қатысты айтылған. Ашық жаудан гөрі жылы шырай танытып, іштей жамандық ойлайтын жандардың әрекеті әлдеқайда қауіпті екенін еске салады.
«Тісі шыққан балаға шайнап берген ас болмас» нақылы тәрбиеде қалай қолданылады?Баланы өзіндік жауапкершілікке, дербес шешім қабылдауға ерте баулу қажеттігін меңзейді. Өз бетінше күнелтуге жараған жанға дайын нәрсені ұсына беру оның дамуын шектейді.
Түйін
Тіс туралы қазақ мақалдары — жай ғана тұрмыстық теңеулер жиынтығы емес, адамның ішкі болмысы мен сыртқы іс-әрекетін саралайтын терең таным құралы. Олар бізді сөзге ұқыпты болуға, маңдай термен нан табуға, кісі тани білуге және өз қауқарыңа сай еркін әрекет етуге үндейді.