Ауызбен айтылған әрбір сөз адамның ішкі болмысы мен кісілік келбетін айқындайтын басты таразы. Орынды сөйлеп, уәдеге берік болу – тұлғалық парасаттың белгісі болса, бос былжырақ пен жөнсіз мақтан керісінше абыройға нұқсан келтіреді. Халқымыз сөйлеу мәдениетін тек шешендік өнер ретінде ғана емес, үлкен жауапкершілік әрі ар-ұяттың өлшемі ретінде бағалаған.
Партия айтса болғаны, жеңістің қолға қонғаны.
***
Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені, еменнің иілгені — сынғаны.
***
Батыр мақтанса, жауға шапқанын айтар.
***
Қу мақтанса, алдап қаққанын айтар.
***
Үйіңе келгенде үйдей өкпеңді айтпа.
***
Есебін тапқан жігітке, ердің құны сөз емес.
***
Батыр мың қол бастайды, шешен тар жерде сөз бастайды.
***
Ер айтпас, айтса қайтпас.
***
Қорқақтың көзі үлкен, ақымақтың сөзі үлкен.
***
Бар болсаң, бергеніңді айтпа. Ер болсаң, жеңгеніңді айтпа.
Мақалдардың ғибраты мен мән-мағынасы
Уәдеге адалдық пен азаматтық ұстаным
Айтылған уәдені бұлжытпай орындау – кез келген қоғамда азаматтықтың ең биік белгісі саналған. «Ер айтпас, айтса қайтпас» және «Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені, еменнің иілгені — сынғаны» деген нақылдар сөздің салмағы тікелей абыроймен өлшенетінін еске салады. Берген серттен таю немесе сөзді құбылта беру адамның беделін біржола жояды. Сондықтан жауапкершілікті терең сезінетін адам әр сөзін салмақтап, орындай алатын ісіне ғана кепілдік берген.
Сөз әдебі және орынсыз мақтаныштан сақтану
Адамның не айтып, нені дәріптейтініне қарап оның ниетін аңғару қиын емес. «Батыр мақтанса, жауға шапқанын айтар» және «Қу мақтанса, алдап қаққанын айтар» деген сөздер әркімнің өз құндылығына сай әңгіме өрбітетінін көрсетеді. Ал «Бар болсаң, бергеніңді айтпа. Ер болсаң, жеңгеніңді айтпа» қағидасы қайырымдылық пен ерлікті міндетсінбей, кішіпейіл болуға баулиды. Жақсылықты жария қылмай, жеңісті даурықпай қабылдау – рухани кемелдіктің белгісі.
Қиын түйінді шешетін сөз тапқырлығы
Қиын-қыстау сәтте жол тауып, дауды бітіру кез келгеннің қолынан келе бермейді. «Батыр мың қол бастайды, шешен тар жерде сөз бастайды» деген теңеу қара күштен гөрі өткір ой мен шебер тілдің құдіреті жоғары екенін меңзейді. Сондай-ақ, «Есебін тапқан жігітке, ердің құны сөз емес» деген жолдар ептілік пен дұрыс сөз саптаудың арқасында ең күрделі мәселелердің өзі оң шешімін табатынын дәлелдейді.
Күнделікті қарым-қатынастағы ұстамдылық
Сөз мәдениеті отбасы мен ортадағы тыныштықты сақтаудан басталады. «Үйіңе келгенде үйдей өкпеңді айтпа» деген тәрбиелік ой сырттағы реніш пен ауыртпалықты шаңыраққа тасымалдамауға шақырады. Сонымен бірге, «Қорқақтың көзі үлкен, ақымақтың сөзі үлкен» деген тұжырым дабыра сөз бен құр байбаламның артында көбіне дәрменсіздік пен саяздық жататынын аңғартады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Сөзге беріктік неліктен ерлік қасиет ретінде қабылданған?Жауап: Адамның ісі сөзінен көрінеді. Берген уәдені орындау үлкен ерік-жігер мен табандылықты қажет етеді. Сөзінде тұрмау сенімді жоғалтуға әкелетіндіктен, уәдеге адалдық нағыз мәрттіктің белгісі деп бағаланған.
Сұрақ: Жақсылық пен жеңісті жария етпеудің негізгі мәні неде?Жауап: Жасалған жақсылықты немесе қол жеткен табысты үнемі сөз ету адамды даңғойлыққа, менмендікке жетелейді. Мақтанбау кісіні қарапайым етіп, оның ісінің шынайы құндылығын арттырады.
Сұрақ: Даулы мәселелерде сөз өнері қандай рөл атқарады?Жауап: Орынды әрі салиқалы сөз араздықты тоқтатып, шиеленісті бейбіт шешуге мүмкіндік береді. Ой салмағы мен шешендік қарулы күштен де асып, үлкен түйіндерді шеше алады.
Түйін
Сөз – бос дыбыс емес, адамның адамгершілік деңгейінің айнасы. Айтқан әрбір сөзге жауапкершілікпен қарап, оны нақты іспен бекіту – ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан өмірлік сабақ. Орынды сөйлеп, орынсыз мақтаннан бойды аулақ ұстау әр кез қадір-қасиетті арттыра түспек.
SEO деректері:
Title: Сөз туралы мақал-мәтелдер: сөз қадірі және мағынасы
Meta description: Сөз туралы қазақ мақал-мәтелдері, олардың мән-мағынасы мен ғибраты. Уәдеге беріктік, сөз мәдениеті және шешендік жайлы танымдық мақала.
Focus keyphrase: сөз туралы мақал-мәтелдер