Қазақ даласы көшпелі тұрмыспен біте қайнасқанымен, өзен-көл жағалай қоныстанған елдің тұрмысында су маржандарының да өзіндік орны болған. Балық бейнесі халық ұғымында тылсым тереңдік пен тыныштықтың нышаны ғана емес, адам мінезін, қоғамдағы басқару жүйесін және өмірлік құндылықтарды таразылайтын өткір метафораға айналды. Бабалар су астындағы заңдылықтарды бақылай отырып, жер бетіндегі адамдардың қарым-қатынасын, билік пен қарапайым халық арасындағы байланысты дәл бейнелейтін нақылдар түйген.
Балық туралы қазақ мақал-мәтелдері
Бақа көлінде патша, балық суында патша, жігіт елінде патша.
***
Балық бәсін алады, егін есесін алады.
***
Балық басынан сасиды, жаман аяғынан сасиды.
***
Өрлеген балық ауға жолығады, өр кеуде жігіт дауға жолығады.
***
Балық басынан шіриді.
***
Балық жеген бағыспас, жан-жағына қағыспас.
***
Есек мінген ат сұрамайды, балық жеген ет сұрамайды.
***
Қарның ашса қазан ас, ет болмаса сазан ас; сазан тамақ емес пе, сазанды жұрт жемес пе.
***
Бал татыған балық сорпасын ішпеген басым, қоңырсыған қой сорпасын іштім-ау.
***
Жандыда балық үлкен, жансызда қамыс үлкен.
Түсіндірме: Мақалдардың танымдық мәні
Көшбасшылық пен жауапкершілік заңы
«Балық басынан шіриді» және «Балық басынан сасиды, жаман аяғынан сасиды» деген сөздер бүгінгі күнге дейін кез келген ұжымдық ортада, басқару жүйесінде өз өзектілігін жоғалтқан жоқ. Қандай да бір қоғамда немесе ұйымда тәртіп бұзылып, жүйе іріп-шіри бастаса, оның себебін ең алдымен тізгін ұстаған басшының әрекетінен іздеу керектігі осы қағидадан анық байқалады. Ал «Бақа көлінде патша, балық суында патша, жігіт елінде патша» деген сөз әркімнің өз ортасында, өз өлкесінде ғана шын құрмет пен қадірге бөленетінін, адамның шын салмағы өз халқының арасында ғана айқындалатынын меңзейді.
Тәкаппарлық пен өркөкіректіктің зардабы
«Өрлеген балық ауға жолығады, өр кеуде жігіт дауға жолығады» деген нақыл – адам мінезіне қатысты айтылған ең көркем салыстырулардың бірі. Ағысқа қарсы, жоғары өрлеп кеткен балықтың көбіне балықшылардың құрған торына бірінші түсетіні тәрізді, астамсып, менменсіген адам да айналасымен дау-жанжалға тез тап болады. Бұл нақыл әсіре өршілдіктен сақтанып, ақыл мен сабырды ұстану қажеттігін ескертеді.
Қанағат пен тұрмыстық үйлесім
«Есек мінген ат сұрамайды, балық жеген ет сұрамайды» және «Қарның ашса қазан ас, ет болмаса сазан ас…» деген жолдар қолда барына шүкір етіп, қанағат қағидасын ұстанудың өміршеңдігін көрсетеді. Көшпелі қазақ үшін жылқы мен қой еті басты ас саналғанымен, балық аулап, сазан асу да талғажау болар толымды нәпақа екені ұғындырылады. Ал «Балық бәсін алады, егін есесін алады» мәтелі еңбектің қай саласында болмасын, уақыты мен орны келгенде әр кәсіп өз жемісін, лайықты бағасын беретінін меңзейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Балық басынан шіриді» деген сөз қай кезде айтылады?
Бұл мақал көбіне қоғамда, мемлекеттік басқаруда немесе кез келген ұжымда жемқорлық, тәртіпсіздік пен дағдарыс басталғанда қолданылады. Мәселенің түпкі тамыры мен кемшілігі қатардағы қызметкерлерде емес, жетекшілердің әлсіздігі мен қателігінде екенін білдіреді.
«Өрлеген балық ауға жолығады…» мәтелінің тәрбиелік мәні неде?
Бұл мақал адамды қарапайымдылыққа, байсалдылыққа шақырады. Тым тәкаппар, өзгені менсінбейтін, өзін өзгеден жоғары қоятын астамшыл адамдардың түбінде үлкен қиындыққа ұрынатынын ескертеді.
«Балық жеген бағыспас, жан-жағына қағыспас» сөзі нені білдіреді?
Балықты жеген кезде оның майда сүйектерінен сақтану үшін адам байыппен, тыныш отырып тамақтанады. Бұл сөз ас үстіндегі байсалдылықты, артық қозғалыссыз, тыныш әрі ұстамды отыру мәдениетін көрсетеді.
«Есек мінген ат сұрамайды, балық жеген ет сұрамайды» мақалы нені насихаттайды?
Бұл мақал қанағатшылдық қасиетті дәріптейді. Адамның негізгі қажеттілігі өтелген жағдайда, шамадан тыс артық нәрсені көксеп мазасызданбау, қолда бар несібеге разы болу керектігін айтады.
Түйін
Балық туралы халық мақалдары – табиғат пен адам болмысының өзара сабақтастығын паш ететін терең философиялық мұра. Су асты тіршілігіне қарап айтылған бұл даналық сөздер адамдарға өз ортасын бағалауды, билік пен жауапкершілікті сезінуді, тәкаппарлықтан арылып, барға қанағат етуді үйретеді.