Көшпелі қазақ тұрмысында тазы — жай ғана аңшы серігі емес, тектілік пен жүйріктіктің, ерекше қасиет пен тазалықтың айқын белгісі. Дала мәдениетіндегі орны бөлек осы асыл жануар қарапайым аула күшігінен мәртебесі жағынан да, қадір-қасиеті тұрғысынан да әлдеқайда биік тұрған. Киіз үйдің төрінен орын алған тазының шапшаңдығы, қырағылығы мен ептілігі халық ауыз әдебиетінде терең өмірлік пәлсапаның, адам мінезі мен заман сынының өлшемі ретінде таңбаланған.
Тазы мен ит туралы мақал-мәтелдер жинағы
Тауындағы түлкіні табындағы тазы алады.
***
Иттің бәрі тазы болмас, еттің бәрі қазы болмас.
***
Заманың түлкі болса, тазы боп шал.
***
Тазы алған түлкіде сын болмас.
***
Ит иесі үшін.
***
Итті жамандаған — иесін жамандайды.
***
Ит ашуын тырнадан алады.
***
Ит тойған жеріне, ер туған жеріне.
***
Ит үргенмен керуен көшеді.
Түсіндірме: Нақыл сөздердің мағыналық жіктелуі
1. Сапа мен тектілік өлшемі
Ата-бабамыз құндылықтардың парқын ажыратуда тазының асылдығын үнемі үлгі еткен. «Иттің бәрі тазы болмас, еттің бәрі қазы болмас» деген тәмсіл кез келген ұқсас көрінетін заттың немесе құбылыстың бағасы бірдей емес екенін көрсетеді. Бұл адамның ішкі мәдениетіне, кәсіби біліктілігі мен адами қасиетіне қатысты айтылатын дәл бағалау. Ал «Тауындағы түлкіні табындағы тазы алады» нақылы шын мәніндегі шеберлік пен бапталған күштің, уақыты келгенде өз биігінен табылатын шынайы таланттың қуатын танытады.
2. Заман талабы мен мақсатқа жету икемділігі
Өмірлік күрес пен айла-шарғыға толы дүниеде аман қалу, биікке жету бейімделуді талап етеді. «Заманың түлкі болса, тазы боп шал» деген сөз қоғамдағы өзгерістерге, күрделі сынақтарға сай шапшаң ойланып, тапқыр шешім қабылдау қажеттігін ескертеді. Түлкінің қулығына тазының жүйріктігі ғана төтеп бере алады. Сонымен қатар, «Тазы алған түлкіде сын болмас» мақалы көздеген нәтижеге қол жеткізген соң, өткен жолдың ұсақ-түйек олқылықтарын немесе жеңімпаздың олжасын артық сынап-мінеудің орынсыз екенін түсіндіреді.
3. Адалдық, адам мінезі және қоғамдық қатынастар
Халық даналығында иттің мінез-құлқы арқылы адамдар арасындағы қарым-қатынас пен парыз ұғымы да кеңінен бейнеленген:
- «Ит иесі үшін» және «Итті жамандаған — иесін жамандайды» нақылдары өзіне сенім артқан жанға адал болуды, сондай-ақ қол астындағы адамның абыройы мен кемшілігі оның жетекшісіне немесе тәрбиешісіне тікелей байланысты екенін көрсетеді.
- «Ит ашуын тырнадан алады» сөзі өз шамасы келмейтін күштіден ығысып, әлсізге әлімжеттік жасайтын пасық мінезді мінейді.
- «Ит тойған жеріне, ер туған жеріне» мәтелі тек күйкі тірліктің қамын күйттеген пенделік пен Отанға деген перзенттік махаббатты салыстыра отырып, нағыз ердің қасиетін паш етеді.
- «Ит үргенмен керуен көшеді» қағидасы мақсатына берік адамның сырттан айтылған өсек-аяң мен бос сөзге алаңдамай, өз жолын сенімді жалғастыру керектігін меңзейді.
Бұл даналықтың бүгінгі өмірмен үндестігі
Бүгінгі қарқынды дамыған нарық заманы мен бәсекелестік кезеңінде тазы туралы мақалдардың маңызы арта түспесе, кеміген жоқ. Кәсіби ортада қарапайым орындаушы мен өз ісінің хас шеберінің айырмашылығы — дәл сол «ит пен тазының» парқындай көрінеді. Заманауи бизнес пен ғылымда заман ағымын алдын ала болжап, соған сай әрекет ете білу («тазы боп шалу») жеңістің басты кілтіне айналды. Ал сыртқы кедергілерге қарамастан алға жылжу («керуен көшуі») әрбір мақсатшыл тұлғаның бойында болуы тиіс төзімділікті сипаттайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен қазақ мақалдарында тазы қарапайым иттен бөлек қарастырылады?
Себебі көшпелі ортада тазы — ерекше сезімтал, аңшылықта отбасын асыраған, таза әрі жүйрік жануар ретінде бағаланған. Сондықтан мақалдарда тазы жоғары сапаның, тектіліктің және ерекше қабілеттің символы ретінде алынады.
«Тазы алған түлкіде сын болмас» сөзі қазіргі жетістік ұғымымен қалай байланысады?
Бұл тәмсіл кез келген істің түпкі нәтижесінің салмақтылығын көрсетеді. Егер мақсат толық орындалса, оған жету жолындағы болмашы кемшіліктерге немесе жеңістің қосалқы жақтарына сын айтудың реті жоқ екенін білдіреді.
«Заманың түлкі болса, тазы боп шал» нақылы адамды қулық жасауға итермелей ме?
Жоқ, бұл сөз аярлықты емес, заман талабына сай сергек, тапқыр әрі епті болуды дәріптейді. Ол қиындық пен айлаға қарсы ақыл мен кәсіби ұшқырлықты қоя білуді меңзейді.
Қорытынды
Тазы мен оның қасиеттеріне арналған халық сөздері — ғасырлар бойы қалыптасқан далалық тәжірибенің жемісі. Бұл нақылдар адамды тектілікке, төзімділікке, заман талабына сай дағдылануға және өз мұратына адал болуға баулитын терең рухани бағдар болып қала береді.