Көшпелі қазақ тұрмысында ит тек үй күзетіп, мал қайыратын төрт аяқты серік қана емес, адам мінезінің түрлі қырларын безбендейтін көркем бейнеге айналған. Халық нақылында иттің сенімділігі мен қорғаушылық қасиеті дәріптелсе, екінші жағынан тойымсыздық, жалтақтық немесе жауапсыздық сияқты пендешілік әдеттер де осы жануардың мінез-құлқы арқылы сыналған. Осы терең салыстырулар бүгінгі күннің әлеуметтік қатынастары мен жеке тұлғаның жауапкершілігіне де тікелей үндесіп жатыр.
Таңдаулы мақалдар жинағы
Ит тойған жеріне, ер туған жеріне.
***
Боранды күні бала құтырар, желді күні ит құтырар.
***
Қатын көп болса, шөмішті ит жалайды.
***
Малды бақсаң қойды бақ – май кетпейді шарадан, ит асырасаң сырттаннан – қой бермейді қорадан.
***
Аузы кіші, қарны әйдік – қой семірсе көтерер; қарны кіші, аузы әйдік – ит семірсе құтырар.
***
Нар баласы Қырымға, ит баласы жырымға.
***
Ат жалдаған өтер, ит жалдаған кетер.
***
Ит ұяласынан қорықпас.
***
Ит – ырыс.
***
Жетектеген ит аңға жарамас.
Түсіндірме: Мақалдардың астары мен өмірлік тағылымы
Елжандылық пен нәпсіқұмарлықтың айырмасы
«Ит тойған жеріне, ер туған жеріне» деген тәмсіл адам мен жануардың басты айырмасын — ар-ождан мен отаншылдықты айқын көрсетеді. Тек қарынның қамын күйттеген жан қай жерде жағдайы жасалса, соған қарай бейімделе салады. Ал азаматтық парызы биік ер адам қандай қиындық болса да өз еліне, туған топырағына адал болып қалады.
Дербестік пен жеке бастаманың мәні
«Жетектеген ит аңға жарамас» деген нақыл ішкі ынта мен дербестіктің орнын ештеңе баса алмайтынын ескертеді. Бүгінгі кәсіби ортада да біреудің айдауымен, сыртқы нұсқаумен ғана жүретін адам үлкен жетістікке жете алмайды. Нағыз нәтиже өз ісіне жаны ашитын, ықыласты әрі дербес маманнан ғана шығады.
Ұжымдық жауапкершілік пен ұйымдастыру тәртібі
«Қатын көп болса, шөмішті ит жалайды» сөзі кез келген ортақ істегі бейберекетсіздікті әшкерелейді. Егер міндеттер нақты бөлінбесе, жұмысқа қатысушы көп болғанымен, нәтижесінде жауапкершілік ешкімге жүктелмей қалады. Бұл қараусыз қалған істің берекесі болмайтынын ұқтыратын өткір ескерту.
Қорған мен берекенің белгісі
«Ит – ырыс» және «ит асырасаң сырттаннан – қой бермейді қорадан» деген тұжырымдар иттің адал қызметін, шаруаға септігін дәріптейді. Төрт түлікті қасқырдан қорғайтын мықты ит көшпелі шаруаның малы мен тыныштығының кепілі болған, сондықтан оны жақсылықтың бастауына балаған.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Жетектеген ит аңға жарамас» нақылы қандай мағынада қолданылады?Бұл мәтел өз бетінше ынтасы жоқ, тек біреудің мәжбүрлеуімен немесе жетелеуімен әрекет ететін адамнан нәтиже шықпайтынын білдіреді. Іске шын құлшыныс пен дағды керек екенін ұқтырады.
Неліктен қазақ ұғымында ит ырыс саналған?Ит үй мен мал-жанды сыртқы қауіптен қорғайтын сенімді серік саналған. Ауыл маңында иттің болуы тыныштық пен малдың амандығын білдіргендіктен, ол амандық пен ырыстың бір белгісі ретінде қабылданған.
«Қатын көп болса, шөмішті ит жалайды» мақалы нені сынайды?Бұл нақыл ортақ істе басқару мен нақты жауапкершіліктің жоқтығын сынайды. Ортақ міндет бірнеше адамға бейберекет жүктелгенде, әркім бір-біріне арқа сүйеп, ақырында жұмыс ескерусіз әрі қараусыз қалатынын меңзейді.
SEO деректері
Жаңа SEO Title: Ит туралы мақал-мәтелдер: адалдық, жауапкершілік пен халық сыны
Жаңа Meta description: Ит туралы мақал-мәтелдер жинағы: адалдық пен дербестік, елжандылық пен жауапкершілік мәнін ашатын халық даналығы және олардың терең түсіндірмесі.
Focus keyphrase: Ит туралы мақал-мәтелдер
Қысқаша сипаттама: Халық ауыз әдебиетіндегі ит бейнесі арқылы адам мінезін, адалдық пен жауапкершілікті сараптайтын мақал-мәтелдер топтамасы және олардың өмірлік мәні.