Қазақ отбасында ақ жаулықты әже — шаңырақтың берекесі, мейірім мен ізгіліктің бастауы, ұлттық тәрбие мен салт-дәстүрді ұрпақ санасына сіңіруші рухани діңгек. Өмірлік мол тәжірибе жинаған қариялардың сөзі қашанда жөн сілтер бағдаршам, әрбір іске салмақты өлшем болған. Халық даналығы қарт аналар мен қариялардың қоғамдағы осы айрықша орнын мақал-мәтелдер арқылы терең нақыштап жеткізген.
Әже мен қарттар туралы мақалдар
Әй дейтін әже жоқ, қой дейтін қожа жоқ.
***
Қартайса қара төбет қоразға үрмес, қосылып кемпір мен шал ойнап-күлмес.
***
Бір кемпір бір кемпірді келіншек дейді.
***
Кәрі, кәрінің сөзі – дәрі.
***
Ақылды қария – ағып жатқан дария.
***
Өткен менен кеткенді, көп жасаған қарт білер.
***
Ауылыңда қария болса, жазып қойған хатпен тең.
***
Қарты бар үйдің қазынасы бар.
Мақалдардың мән-мағынасы мен өмірлік тағылымы
Тәртіп пен тәрбиенің тірегі
«Әй дейтін әже жоқ, қой дейтін қожа жоқ» нақылы шаңырақтағы немесе ортадағы жөн сілтейтін, жөнге салатын үлкеннің болмауын меңзейді. Әже — әулеттегі ұсақ-түйек тентектікті дер кезінде тиып, жөнге салатын бас-көз тұлға. Егер үйде ақыл қосып, тоқтау айтатын үлкендер болмаса, бет-бетімен кету мен бейберекетсіздік орын алады.
Қариялықтың дариядай парасаты мен тәжірибесі
«Ақылды қария – ағып жатқан дария», «Кәрі, кәрінің сөзі – дәрі» және «Қарты бар үйдің қазынасы бар» деген сөздер үлкендердің өмірден түйген сабағы мен ақылының құндылығын көрсетеді. Көпті көрген кейуаналар мен қарттардың сөзі жастар үшін қателікке ұрынбаудың, дұрыс жол таңдаудың ем-домы іспетті.
«Ауылыңда қария болса, жазып қойған хатпен тең» және «Өткен менен кеткенді, көп жасаған қарт білер» нақылдары көне тарихты, шежірені жадында сақтаған ақсақалдар мен әжелердің тірі шежіре, білім көзі екенін паш етеді. Олар өткен мен бүгінгінің арасын жалғайтын табиғи көпір міндетін атқарады.
Жас кезеңдерінің жарасымды заңдылығы
«Қартайса қара төбет қоразға үрмес, қосылып кемпір мен шал ойнап-күлмес» пен «Бір кемпір бір кемпірді келіншек дейді» мақалдары адам өмірінің кезеңдеріне, қарттықтың өзіндік болмысына назар аудартады. Жас ұлғайған сайын мінез байсалдылыққа көшіп, бойдағы артық қызулық орнын сабырға береді. Сонымен бірге құрдас қариялардың бір-біріне деген ілтипаты мен өткен күндерді қимастықпен еске алуы да халық фольклорында өзіндік әзіл-жарасыммен өрнектелген.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Әй дейтін әже жоқ, қой дейтін қожа жоқ» тіркесі қай кезде айтылады?
Жауап: Бұл сөз белгілі бір ортада, үйде немесе ұжымда тәртіпті қадағалайтын, тоқтау салатын үлкен адам жоқ болып, бейберекетсіздік белең алған сәттерде қолданылады.
Сұрақ: «Ауылыңда қария болса, жазып қойған хатпен тең» сөзінің астары неде?
Жауап: Жазба деректер аз дәуірде шежіре мен елдің жөн-жоралғысын қарттар жадында сақтаған. Сондықтан ақылы толысқан қариялар кітап секілді білім мен ақпараттың сенімді бастауы саналған.
Сұрақ: Әже бейнесінің отбасылық тәрбиедегі басты рөлі қандай?
Жауап: Әжелер көбіне мейірім мен кешірімділік үлгісі саналады. Балалар әженің бауырында пана тауып, оның өсиеті мен жылы алақаны арқылы адамгершілік негіздерін бойына сіңіреді.
Үлкендердің өсиеті мен ақ батасын арқалап өскен ұрпақ ата дәстүрді қастерлеп, қоғамда тектілік пен парасат қағидаларын берік сақтайды.