Әулеттің ұйтқысы, өмірлік тәжірибенің алтын діңгегі – ата тұлғасы. Ұрпақ тәрбиесінде атаның сөзі жөн сілтейтін шамшырақ, ал жүріс-тұрысы мен өнегесі бой түзейтін басты өлшем саналады. Бабалар даналығынан қалған әрбір өсиет жас буынның санасына адамгершілік, еңбекқорлық пен елжандылық дәнін егуді көздейді.
Ата туралы мақал-мәтелдер
Туған жерге туың тік.
***
Атадан жақсы ұл туса – есіктегі басын төрге сүйрер, атадан жаман ұл туса – төрдегі басын жерге сүйрер.
***
Атадан ұл туса игі, ата жолын қуса игі.
***
Ата көрген оқ жонар.
***
Атаңның малына мақтанба, адамның малына мақтан.
***
Атаңның құны болса да, елден кетпе.
***
Атаңнан мал қалғанша, тал қалсын.
***
Атадан қалған асыл сөз.
***
Атадан қалған баталы сөз.
***
Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келеді.
Түсіндірме: Нақыл сөздердің өмірлік мәні
Ұрпақ сабақтастығы мен көргенділік
«Ата көрген оқ жонар» және «Атадан ұл туса игі, ата жолын қуса игі» деген нақылдар үлкеннің өнегесі бала мінезі мен қабілетіне тікелей әсер ететінін аңғартады. Әулет ақсақалының тәлімін көрген перзент өмірдің кез келген сынына бейім, ісіне тиянақты болып қалыптасады. Сонымен қатар «Атадан жақсы ұл туса – есіктегі басын төрге сүйрер, атадан жаман ұл туса – төрдегі басын жерге сүйрер» сөзі перзенттің әрекеті бүкіл әулеттің абыройына тікелей байланысты екенін, саналы ұрпақ әулет атын асқақтататынын көрсетеді.
Дайын малға мастанбау және жасампаздық
«Атаңның малына мақтанба, адамның малына мақтан» мен «Атаңнан мал қалғанша, тал қалсын» нақылдары адал еңбек пен өшпес із қалдырудың маңызын дәріптейді. Ата-ананың жинаған байлығы ұрпаққа мәңгілік азық бола алмайды; адам өзінің маңдай терімен, парасатымен ғана шын құрметке бөленеді. Ал көшет отырғызып, тал егу – табиғатқа да, келер буынға да пайдасын тигізетін нағыз игілікті іс ретінде бағаланады.
Елшілдік, асыл сөз және қайтарым заңы
«Туған жерге туың тік» пен «Атаңның құны болса да, елден кетпе» тәмсілдері адам баласы үшін туған ел мен жұрт бірлігінің бәрінен қымбат екенін ұқтырады. Атадан қалған асыл әрі баталы сөздер – материалдық байлықтан әлдеқайда жоғары тұратын рухани құндылық. «Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келеді» қағидасы болса, бүгінгі көрсеткен қамқорлық пен құрметтің ертең өз ұрпағыңнан қайтатынын ескертетін мәңгілік өмір заңы.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ата көрген оқ жонар» сөзінің астарында қандай тәрбие жатыр?Бұл жерде шеберлік пен өмірлік икемділік ата үлгісі арқылы даритыны меңзеледі. Көне заманда оқтың түзу болуы аңшылық пен қорғаныста аса маңызды болған, ал оны жону үлкеннен көрген ұқыптылық пен төзімділікті қажет еткен. Қазіргі мағынасында – тәжірибелі үлкендерден тәрбие көрген адам кез келген іске бейім болады дегенді білдіреді.
Неліктен мал қалғаннан гөрі тал қалғаны маңызды саналған?Төрт түлік малдың басы жұттан немесе шығыннан азайып кетуі мүмкін, яғни өткінші дүние. Ал егілген тал тамыр жайып, көлеңкесімен, жемісімен бірнеше буынға сая болады, қоғамға нақты пайда әкеледі. Бұл – материалдық байлықтан гөрі артына игі мұра қалдырудың артықшылығын көрсетеді.
«Атаңның құны болса да, елден кетпе» мақалының бүгінгі маңызы қандай?Қандай да бір өкпе-реніш, қиындық немесе дау туындаған күннің өзінде туған ортаны, атамекенді тәрк етуге болмайтынын түсіндіреді. Бұл нақыл ел бірлігін сақтауды жеке бастың дауынан жоғары қоюға үндейді.
Ой түйін
Аталар өсиеті – жай ғана өткеннің жаңғырығы емес, бүгінгі күннің рухани тірегі. Бұл сөздер ұрпақты ата дәстүріне адал болуға, өз еңбегіне сүйенуге және қоғам мен отбасы алдындағы жауапкершілікті терең сезінуге жетелейді.