Кісілік пен көпшілік қасиеті: кісі туралы таңдаулы мақалдар мен олардың мәні
Дәстүрлі дүниетанымда «кісі» ұғымы жеке адамның болмысын ғана емес, оның қоғамдағы адами қасиетін, парасаты мен кісілік келбетін білдіреді. Адам өзінің жеке мүддесі шеңберінен шығып, көпшілікпен тіл табысқанда, ортақ мақсатқа үлес қосқанда ғана шын мәніндегі кісілік деңгейіне көтеріледі. Бабаларымыздан қалған кісі туралы мақалдар — жеке тұлғаның қарым-қатынас мәдениетін, бірлік пен еңбектің күшін танытатын өмірлік өлшем.
Кісі туралы мақал-мәтелдер
Өзімдікі дегенде өгіз қара күшім бар, кісінікі дегенде анау-мынау ісім бар.
***
Қайраты бар кісінің, берекеті бар ісінің.
***
Қырық кісі бір жақ, қыңыр кісі бір жақ.
***
Бір кісі мың кісіге олжа салады.
***
Ер жігіт бір күнде бір кісілік, бір күнде мың кісілік.
***
Басшысы бастай білсе, он кісі жүзді жеңеді.
***
Екі кісі – бір кісінің тәңірісі.
***
Жалғыз иттің үргені білінбес, жалғыз кісінің жүргені білінбес.
***
Жалғыз кісі жауынгер емес.
Мақал-мәтелдердің мән-мағынасы мен тағылымы
Жалғыздық және көпшілік күші
Қазақ түсінігінде адам жалғыз өмір сүріп, жеке-дара толыққанды нәтижеге жете алмайды. «Жалғыз кісі жауынгер емес» немесе «Жалғыз иттің үргені білінбес, жалғыз кісінің жүргені білінбес» деген сөздер ортадан оқшауланған адамның қауқарсыздығын дөп басып көрсетеді. Ал «Екі кісі – бір кісінің тәңірісі» қағидасы көптің ұйғарымы, ортақ талқы мен өзара демеу жеке адамның өркөкіректігін тезге салатынын, көпшіліктің шешімі әрқашан салмақтырақ келетінін білдіреді.
Басшылық пен ұйымдастыру
Күш пен сан әрқашан жеңісті қамтамасыз етпейді, шешуші рөлді сауатты басқару мен парасатты жетекшілік атқарады. «Басшысы бастай білсе, он кісі жүзді жеңеді» нақылы білікті жетекшінің аз ғана топты ұйымдастырып, берекесіз көптен әлдеқайда үлкен жетістікке жеткізе алатынын көрсетеді. Сонымен қатар, «Бір кісі мың кісіге олжа салады» және «Ер жігіт бір күнде бір кісілік, бір күнде мың кісілік» деген пайымдар қайратты, дарынды тұлғаның қабілеті дұрыс арнаға бағытталса, күллі қауымға пайда келтіре алатынын айғақтайды.
Кісілік пен менмендік
Нағыз кісілік өзімшілдік пен енжарлықты жеңуден басталады. «Өзімдікі дегенде өгіз қара күшім бар, кісінікі дегенде анау-мынау ісім бар» деген мақал өз пайдасын ғана күйттеп, өзгенің немесе ортаның шаруасына немқұрайлы қарайтын пендешілікті сынайды. «Қырық кісі бір жақ, қыңыр кісі бір жақ» нақылы көппен санаспай, тек өзімдікі жөн дейтін мінездің әлеуметтік ортадағы келеңсіздігін әшкерелейді. Ал кісінің бойында жігер мен жауапкершілік болса, «Қайраты бар кісінің, берекеті бар ісінің» демекші, оның әрбір қадамынан береке мен нәтиже байқалады.
Заманауи өмірдегі маңызы
Бұл мақалдардың астары бүгінгі күнделікті тұрмыста да, кәсіби ұжымдарда да аса өзекті. Командалық жұмыста тек өз қамын ойлайтын менмендіктен арылып, ортақ іске жауапкершілікпен қарау ұжымдық табыстың кепілі саналады. Сауатты көшбасшылық, серіктесті құрметтеу және қажырлы қайрат көрсету — кез келген ұйымның берекесін кіргізетін басты факторлардың бірі.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Екі кісі – бір кісінің тәңірісі» деген ұғым нені меңзейді?Бұл жерде «тәңірісі» сөзі билеуші, бағыт беруші, төреші мәнінде қолданылған. Яғни жеке адамның пікірінен гөрі біріккен екі адамның сөзі салмақтырақ әрі үстем келеді, бұл ұжымдық шешімнің басымдығын білдіреді.
«Қыңыр кісі» кім және мақалда неге сыналады?«Қырық кісі бір жақ, қыңыр кісі бір жақ» деген сөз ортақ мүддемен, көпшіліктің ақыл-кеңесімен санаспай, өз бетімен теріс әрекет ететін қырсық адамдарға қатысты айтылған. Ол қоғам бірлігіне сызат түсіретін мінез ретінде сыналады.
Адамның күш-қайраты қалай бірде аз, бірде көп болуы мүмкін?«Ер жігіт бір күнде бір кісілік, бір күнде мың кісілік» деген нақыл адамның бойындағы күш-жігердің әрекет пен ниетке байланысты артатынын аңғартады. Қарапайым күні өз шаруасын істесе, жауапты әрі шешуші сәтте оның қажыр-қайраты мың адамның күшіне пара-пар іс тындыра алады.
Ата-баба мұрасындағы кісі мен кісілік туралы өсиеттер адамгершілік мұратты, ынтымақ пен бірлікті бірінші орынға қояды. Әр адам өзінің қоғамдағы орны ортақ іске адалдығымен және өзгелерге құрметімен өлшенетінін түсінгенде ғана береке мен тұрақтылық орнығады.