Көшпелі қазақ тұрмысында адамның адамгершілік болмысы дүние-мүлікпен емес, пейілдің кеңдігімен әрі қолының ашықтығымен өлшенген. Айналасына шарапаты тиген, барында бөлісіп, жоқта демей білген адамды жұрт қашанда ерекше қадірлеген. Ал керісінше, тапқанын тығып, өз пайдасынан аспаған сараңдық кісілікке жат мінез саналған. Халық мақалдары осы екі қарама-қайшы ұғымды өзара салыстыра отырып, ізгіліктің шынайы бағасын айқын көрсетеді.
Жомарттық туралы мақал-мәтелдер тізімі
Жомарттың қолы — ашық, сараңның жолы — тар.
***
Жомарт байымас, сараң жарымас.
***
Жомарт бергенін айтпас.
***
Жомарттың қолы ашық, сараңның қолы қысық.
***
Жомарт болсаң, жолың болар.
***
Жомарт кісі жарлы болмас.
***
Жомарттық — жігітке сән.
***
Жомарттың малы — елдің малы.
***
Жомарт берерде білмес, аларда ұялмас.
***
Жомарттың аты өшпес.
Түсіндірме: халық тағылымының терең иірімдері
Рухани кемелдік пен сараңдықтың тар шеңбері
«Жомарттың қолы — ашық, сараңның жолы — тар» және «Жомарттың қолы ашық, сараңның қолы қысық» деген нақылдарда адамның өмірге деген көзқарасы мен мінезі бейнеленген. Қолы ашық адам дүниеге тәуелді болмайды, оның ой-өрісі де, жүретін ортасы да кең келеді. Ал сараңдық адамды тек жеке бастың тар қамына қамап, ағайыннан ажыратады, тіршілігін шектейді.
«Жомарт байымас, сараң жарымас» және «Жомарт кісі жарлы болмас» деген сөздерде парадоксалды философия жатыр. Қолындағысын үлестіріп отырған жомарт жанның қорасы малға, қалтасы алтынға лық толмауы мүмкін («байымас»), алайда ол рухани тұрғыдан ешқашан жүдемейді, елдің алғысымен кедейлік көрмейді («жарлы болмас»). Сараң болса қанша жинаса да көзі тоймай, берекесі мен қанағаты тапшы күйде қала береді.
Риясыз жақсылық жасау әдебі
«Жомарт бергенін айтпас» қағидасы қайырымдылықтың ішкі мәдениетін көрсетеді. Жақсылық міндет ету үшін емес, шын көңілден жасалуға тиіс. Берген көмегін міндетсінген немесе көпке жария етіп мақтанған адамның мәрттігі жойылады. Сонымен қатар «Жомарт берерде білмес, аларда ұялмас» мақалы да осы кеңпейіл мінезді дәйектейді: нағыз жомарт жаны мұқтажды көріп тұрғанда есепке бармайды, ал өз басына қиындық түссе, ағайынның ақ ниетті қолдауынан да тартынбайды.
Ер азаматтың мәрттігі және ұрпаққа жетер жақсы ат
«Жомарттық — жігітке сән» деп бабаларымыз ер жігіттің көркі оның ішкі кеңдігінде деп білген. Майдаланбай, қолындағысын өзгемен бөлісе білу — ер азаматтың беделін өсіретін басты сапа. Мұндай мәрт адамдар туралы «Жомарттың малы — елдің малы» дейді. Себебі оның тапқан дәулеті тек бір шаңырақтың емес, тұтас ел-жұрттың керегіне жарайды, ортақ игілікке айналады.
«Жомарт болсаң, жолың болар» және «Жомарттың аты өшпес» сөздері игі істің қайтарымсыз қалмайтынын білдіреді. Адамдарға шапағатын төккен жанның ісі оңға басып, халық жадында жақсы аты мәңгі сақталады.
Жиі қойылатын сұрақтар (FAQ)
Сұрақ: «Жомарт байымас, сараң жарымас» мақалында қандай мағыналық тереңдік бар?
Жауап: Мұнда материалдық байлық пен рухани толысудың айырмашылығы көрсетілген. Жомарт адам тапқанын бөлісетіндіктен артық байлық үйіп қоймауы мүмкін, бірақ ол ел құрметіне бөленеді. Ал сараң адам қанша дәулет жиса да, қанағат пен жан тыныштығынан мақұрым болып, рухани жарымайды.
Сұрақ: «Жомарт берерде білмес, аларда ұялмас» деген сөз нені меңзейді?
Жауап: Бұл нағыз мәрт адамның есепсіз мінезін білдіреді. Ол мұқтажға көмектескенде есепке салып, шығынын санап жатпайды. Ал басына күн туып, жұрттан қолдау көрсе, оны табиғи ізгілік ретінде кіршіксіз қабылдай алады.
Сұрақ: Не себепті жомарттық ер азаматтың басты сәні саналған?
Жауап: Қазақы түсінікте ұсақталу, тиын санап дүние қуу ер жігіттің абыройына нұқсан келтірген. Ал айналасына қамқор, қолы ашық, пейілі кең азамат қоғамда сенімді тірек болып бағаланған.
Сұрақ: «Жомарттың аты өшпес» деген тұжырым қалай дәлелденеді?
Жауап: Дүние мен мал уақытша, ал жасалған жақсылық пен елге көрсетілген шарапат адамның артында ұмытылмас із қалдырады. Елге пайдасы тиген тұлғалар халық жадында ұрпақтан-ұрпаққа ізгі өнеге ретінде тарайды.
Жомарттық — тек материалдық көмек қана емес, ол адамның жан дүниесінің тазалығы мен ішкі еркіндігі. Дүниеге байланып қалмай, қолындағысын айналасымен бөлісе білген адам өмірдің шынайы мәні мен берекесіне қол жеткізеді.