Ақыл-ой мен таным таразысы: Білім туралы мақал-мәтелдердің мәні
Адам өмірінің мәні мен бағдары оның қоршаған дүниені қалай танитынына, жинақтаған ақылы мен зердесіне тікелей байланысты. Көкірегі ашық, ой-өрісі кең тұлға кез келген кедергінің түйінін сабырмен шешіп, қоғамда өзіндік салмақты орнын қалыптастырады.
Қазақтың сөз өнерінде оқу-білімге деген құрмет ерекше нақышталған. Ата-бабамыз қалдырған нақылдар ұрпақты тек құрғақ сауат ашуға емес, оқығанды өмірлік кәдеге жаратуға, парасат биігінен табылуға үндейді.
Білім және оқу жайындағы халық нақылдары
Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар.
***
Әскерлік оқуда бейнет көрсең, ұрыста қиналмайсың.
***
Бай болмасаң, бай болма, білім-өнерге сай бол.
***
Білімді өлсе, қағазда аты қалар; ұста өлсе, істеген заты қалар.
***
Білім таппай мақтанба, өнер таппай баптанба.
***
Күш – білімде.
***
Қына тасқа бітеді, білім басқа бітеді.
***
Білімдіге дүние жарық, білімсіздің күні ғаріп.
***
Әлім келсе, Арыс суын байлар ем; білім алып құрасың, еңбек етіп сұрасың.
Білектен басым парасат: Білім мен күштің үйлесімі
Адам баласы жаратылысынан күш-қуатқа ие болғанымен, нағыз жеңіс пен жасампаздық ақылдың жетегінде келеді. Дене күші бір ғана қарсыласты бағындыруға жетсе, терең пайым мен сауатты талдау мыңдаған түйткілді еңсеруге мүмкіндік береді. Осы қағида ақыл-ой мен парасаттың физикалық қауқардан әлдеқайда салмақты екенін айқын дәлелдейді.
Шын мәніндегі жеңімпаздық білектің тоқтығында емес, білімнің тереңдігінде жатыр. Заман алға жылжыған сайын өмірдің барлық саласында ақылға жүгінген адамның мерейі үстем болып, қиын жағдайлардан аман өтуіне осы ішкі білігі қалқан болады.
Ізденіс пен тәртіп: Таным жолындағы бейнеттің өтеуі
Кез келген салада шеберлікке жету жүйелі үйрену мен тынымсыз жаттығуды талап етеді. Үйрену кезеңіндегі қиындықтарға шыдап, таным баспалдақтарынан тайсалмай өткен жан нақты сынақ сәтінде мүдірмейді. Дайындық барысындағы маңдай тер болашақтағы қауіпсіздік пен сенімділіктің берік кепіліне айналады.
Сонымен қатар, білім адамнан кішіпейілділік пен өзін-өзі үнемі жетілдіруді талап етеді. Қолға нақты қару не өнер қонбай жатып, бос даңғойлыққа салыну адамды адастырады. Байлық пен дәулет өткінші болуы мүмкін, ал көкірекке ұялаған өнер мен ілім тұлғаның ең сенімді әрі мәңгілік рухани серігі болып қала береді.
Мұра мен парасат сәулесі: Зердедегі мәңгілік із
Адамның бұл дүниеден өткеннен кейінгі ізі оның қалдырған ісімен және жазған сөзімен өлшенеді. Шебердің ісі тұтынған бұйымы арқылы есте қалса, ой иесінің аты мен тағылымы жазу арқылы ұрпаққа жетеді. Жазбаша мұра білімді мәңгілікке жалғастырушы құрал саналады.
Бұл таным адамның сыртқы сипатында емес, оның миы мен ақыл-ойында қалыптасып, тамыр жаяды. Көкірегі ояу жан үшін айналасындағы әлем айқын әрі жарық болып көрінеді, ал надандық адамның көзін байлап, өмір сүру аясын шектейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар» деген ойдың түпкі астары неде?Бұл нақыл дене күшінің шектеулі екенін, ал ой-өріс пен парасаттың мүмкіндігі шексіз болатынын білдіреді. Күшпен бір мәселені ғана шешуге болса, терең білім арқылы күрделі қоғамдық және өмірлік сынақтарды толықтай бағындыруға болады.
«Білім таппай мақтанба, өнер таппай баптанба» мақалы қандай қасиетке үндейді?Бұл сөз адамды құр мақтан мен мақтауға бой алдырмауға, нақты білім мен шеберлікке ие болмай тұрып дандайсымауға тәрбиелейді. Ол шынайы еңбек пен ішкі дайындықтың маңызын көрсетеді.
«Білімді өлсе, қағазда аты қалар…» деген тіркес жазудың рөлін қалай сипаттайды?Адам өмірі шектеулі болғанымен, оның танымы мен ғылыми ізденісі хатқа түсіп, қағаз бетінде таңбаланса, келер ұрпаққа өшпес мұра болып қалатынын меңзейді.
Не себепті «Қына тасқа бітеді, білім басқа бітеді» деп айтылған?Бұл табиғат пен адам жаратылысын салыстыру. Қынаның өсетін тірегі тас болса, білімнің тұрағы мен дамитын өрісі – адамның санасы мен зердесі екенін бейнелі түрде түсіндіреді.
Адам баласы жиған білімімен ғана өз өмірін нұрландырып, қоғамға нақты пайда әкеле алады. Төзіммен оқып, үйренгенін игі іске асырған жан ешқашан рухани тұрғыда жүдемейді, оның еңбегі де, есімі де уақыт сынынан сүрінбей өтеді.