Ас туралы мақал-мәтелдер: дастарқан қадірі мен тағам әдебі
Қазақ түсінігінде дәм-тұз — адамның тәнін ғана емес, жанын да тәрбиелейтін, қоғамдағы сыйластықты нығайтатын қасиетті ұғым. Ас ұсыну мен оны қабылдау тек физиологиялық қажеттілік шеңберінен асып, өзара сенімнің, бітім мен құрметтің айнымас өлшеміне айналған. Дәм татуға шақыру — ниеттің тазалығын, пейілдің кеңдігін білдірсе, жайылған дастарқан араздықты ұмыттырып, туыстықты бекемдейтін киелі орын санатында қабылданған.
Асқа қатысты нақылдар жинағы
Ас — адамның арқауы.
***
Ас ішсең, аяғыңа қара.
***
Ас дәмімен тәтті.
***
Ас тұрған жерде дау тұрмас.
***
Ас қадірін тоқ білмес.
***
Ас — берекенің белгісі.
***
Ас ішерде асықпа.
***
Ассыз адам — әлсіз.
***
Асқа адал бол.
***
Ас — өмірдің сәні.
Ас пен дастарқан философиясының негізгі қырлары
Денсаулық пен күш-қуат көзі ретіндегі ас
Тіршіліктің өзегі дұрыс тамақтанумен, табиғи күш-қуатпен тікелей байланысты. «Ас — адамның арқауы» және «Ассыз адам — әлсіз» деген сөздер тағамның адамның белсенділігі мен еңбекке қабілеттілігінің негізгі тірегі екенін аңғартады. Дене қуаты таусылған жерде қайрат та, жігер де бәсеңдейді. Сондықтан уақтылы нәр тату — салауатты ғұмыр кешудің, денені шымыр ұстаудың басты шарты.
Дастарқан басындағы әдеп, татулық және тағамға құрмет
Дастарқан — адамдар арасындағы түсіністіктің бастауы. «Ас тұрған жерде дау тұрмас» қағидасы қазақтың ең шиеленісті келіспеушіліктерді де ортақ дәм басында бейбіт шеше білгенін көрсетеді. Бірге ас ішу — өзара кек сақтамауға берілген серт іспетті. Сонымен қатар, «Ас ішсең, аяғыңа қара» және «Ас ішерде асықпа» деген өсиеттер мінез-құлықтағы байсалдылықты, ұқыптылықты талап етеді. Асығып-үсікпей, әр тағамды қастерлеп тұтыну ас иесіне де, дайындалған дәмге де деген шынайы сыйластықтың көрінісі болып табылады.
Адалдық пен қанағат қағидалары
«Асқа адал бол» нақылы дәмнің таза жолмен, маңдай термен келуін талап ететін моральдық қағида. Адал еңбекпен табылған қарапайым тамақтың өзі шаңыраққа ырыс дарытады, ал арамдықпен келген молшылық жан тыныштығын әкелмейді. «Ас қадірін тоқ білмес» деген тіркес болса, тоқтықтан туындайтын тәкаппарлықтан сақтандырып, барға қанағат етуге, қолдағы несібенің мәнін түсінуге бағыттайды.
Мақалдардың бүгінгі өмірдегі тәрбиелік рөлі
Қазіргі қарбалас дәуірде дастарқан басында асықпай жиналу, отбасы мүшелерінің басын қосып әңгімелесуі сирек құбылысқа айналып барады. Жылдам тамақтану әдеті мен тұтынушылық көзқарас астың қадірін сезінуге кедергі келтіреді. Осы тұрғыда ата-бабамыздың сөзі жас ұрпаққа тамақты ысырап етпеуді, әр түйір дәмге құрметпен қарауды және отбасылық бірлікті қадірлеуді еске салатын терең тәрбиелік құрал қызметін атқарады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ас — адамның арқауы» деген сөздегі «арқау» ұғымы нені білдіреді?Мұндағы «арқау» сөзі тоқыма өнеріндегі негізгі желілік жіп ұғымынан шыққан. Тағам адам денесінің тіршілік тірегі, барлық күш-қайраттың негізгі өзегі деген мәнді аңғартады.
«Ас дәмімен тәтті» мақалының астарында қандай мағына бар?Бұл нақыл кез келген нәрсенің өзіне тән табиғи қасиеті мен өзгешелігі бар екенін, сол сияқты тағамның да басты құндылығы оның тазалығы мен табиғи дәм үйлесімінде жатқанын білдіреді.
Дастарқан басындағы «Ас ішерде асықпа» қағидасы қазіргі күнде қаншалықты өзекті?Бұл ереже тамақты дұрыс қорытуға және сабырлылық танытуға үйретеді. Заманауи өмір ырғағында тағамды асықпай ішу ағзаның саулығына ғана емес, жүйке жүйесінің тынығуына да оң ықпал етеді.
«Ас — өмірдің сәні» деген ой адамға нені ұғындырады?Ас-ауқаттың молдығы мен тазалығы үйдің берекесін, тұрмыстың жарасымдылығын және қонақжайлылық мәдениетін көрсетеді. Дәмі келіскен дастарқан кез келген ортаның көркін кіргізеді.
Түйін
Асқа қатысты халық даналығы — тамақтану мәдениеті ғана емес, адамгершілік пен кісілік келбеттің қайнар көзі. Дәмді қадірлей білген, оны адал жолмен тауып, айналасымен тең бөлісе алатын қоғамда береке мен татулық ешқашан үзілмейді.