Қазақтың «Жеті атасын білмеген – жетесіз» деген қатаң тұжырымы бос сөз емес. Бұл – ғасырлар бойы ұлттың биологиялық саулығын, генетикалық тазалығын және әлеуметтік жауапкершілігін қамтамасыз еткен теңдессіз дала институты. Алайда бүгінгі таңда көпшілік арасында ең жиі кездесетін қателік – адамның өзінен жоғары тарайтын ата-бабалар сатысы мен өзінен кейінгі ұрпақтар тізбегін шатастыру. Жеті ата – тек өткенді түгендеу ғана емес, болашақ ұрпақтың өсіп-өну шекарасын белгілейтін дәл өлшем.
Өрлеу бағыты: Өзіңнен жоғары жеті ата
Өрлеу сатысы – адамның өз әкесінен бастап түп атасына дейінгі тікелей қандас бабаларының шежіресі. Бұл тізбекте адамның өзі бірінші буын ретінде есепке кірмейді, санақ оны өмірге әкелген әкеден басталады:
- 1. Әке – өмір сыйлаған тікелей қамқоршы, асқар тау.
- 2. Ата – әкенің әкесі. Ұлағат пен тәрбиенің, тектіліктің бастауы.
- 3. Баба – атаның әкесі (кей өңірлерде «үлкен ата» деп те атайды).
- 4. Арғы ата – бабаның әкесі. Қазақ дәстүрінде көп жағдайда рудың немесе белгілі бір ауылдың тарихы осы кісіден өрбиді.
- 5. Жете – арғы атаның әкесі. Қазақтың «жетесі бар», «жетесіз» дейтін ұғымы осы бесінші буынға тікелей байланысты. Яғни, бесінші атасына дейінгі қасиетті бойына сіңірген ұрпақты «өнеге көрген» деп бағалаған.
- 6. Түп ата – жекенің әкесі. Рулық тармақтың алғашқы діңгегі.
- 7. Тек – түп атаның әкесі. «Тегін білмеген тексіз» деген сөз осыдан шыққан. Жетінші буын – қан тазалығының заңды түйіні, шежіре басы.
Ескерту: Қазақтың әр аймағында бесінші, алтыншы, жетінші аталардың аталуында (мыс., ұлы ата, түп баба, әз ата) шамалы айырмашылықтар кездескенімен, мағыналық негізі мен жетілік буын өлшемі бәрінде бірдей қатаң сақталады.
Таралу бағыты: Өзіңнен кейінгі жеті ұрпақ
Көп адам «жеті атаны» өзінен кейінгі тараған балалармен шатастырады. Төмен қарай өрбіген саты – «жеті ата» емес, «жеті ұрпақ» немесе «жеті буын» деп аталады. Мұнда да адам өзі бастаушы тұғыр болып қалады да, санақ бел баладан өрбиді:
- 1. Бала – адамның өз белінен туған ұл мен қыз.
- 2. Немере – баланың баласы. Қазақ ұғымында ата мен әженің бауырында өсетін ерекше ыстық ұрпақ.
- 3. Шөбере – немеренің баласы. Көне дәстүрде шөберенің қолынан су ішкен қарияларды «ақсақалдық мәртебеге жеткен» деп ерекше қадірлеген.
- 4. Шөпшек – шөберенің баласы. Кейбір бақытты қарттар шөпшектің маңдайынан иіскеп, ұрпағының көбейгеніне шүкіршілік еткен.
- 5. Немене – шөпшектің баласы («несі екен?» деп сұрағаннан туған атау).
- 6. Туажат – немененің баласы (туыстығы алыстап, жатқа айнала бастаған ұрпақ).
- 7. Жүрежат – туажаттың баласы. Қандастық байланыстың жетінші, ең соңғы шегі.
«Жүрежат» пен «жекжаттың» айырмашылығы неде?
Қазақ тіліндегі дыбысталуы ұқсас екі ұғымды жиі бір-бірімен шатастырып жатады. Алайда бұл екеуінің арасында үлкен этнологиялық айырмашылық бар:
- Жүрежат – тікелей атадан тараған жетінші буын ұрпақ. Ол – өз қаныңнан жаралған, рулық шежіренің ішіндегі қандас бауыр.
- Жекжат – қандас туыс емес, құдандалық, неке, сүйек шатыс арқылы жалғасатын жамағайын адамдар (мысалы, күйеу жақтың немесе келін жақтың туыстары, құданың құдасы). Сондықтан «жекжат-жұрат» деген тіркес тек сырттай араласатын сыйлас адамдарға қатысты қолданылады.
Шежіре тарқатудың дәстүрлі қос қағидасы
Қазақы шежіре ғылымында туыстық тамырды таратудың қалыптасқан екі жүйесі бар:
- Өрлеу шежіресі (ретроспективалық бағыт): Мұнда адам алдымен өз атын, сосын әкесін, атасын, бабасын айтып, ең түпкі белгілі ру басына немесе Алашқа дейін көтеріледі. Қазақ баласына кішкентайынан «Әкең кім, атаң кім, қай рудансың?» деп сұрағанда жаттатылатын жүйе осы өрлеу шежіресіне жатады.
- Таралу шежіресі (генеалогиялық тармақталу): Түпкі атадан немесе ру бастауынан төмен қарай, бұтақ жайған ағаш секілді ұрпақтарды тарату. Мәселен, белгілі бір батыр немесе бидің қанша әйелі болғаны, олардан кімдер туғаны және олардың бүгінгі күнге дейінгі өсіп-өнген ауылдары осы жүйемен хатқа түседі.
Жеті ата толғанда: ру бөлісу және неке салты
Қазақ даласында жеті атаға толмай қыз алысып, қыз берісуге қатаң тыйым салынған. Бұл тәртіп бұзылса, ол ауыр күнә, текті былғау деп саналып, қауымнан қуылған. Ал жеті ата толып, сегізінші атаға өткенде қан тазарып, генетикалық тұрғыдан жаңару болды деп есептелген.
Жеті атасы толған екі тармақ ел өзара құдандалық орнатуға ниеттенсе, бұл өздігінен шешіле салмаған. Екі жақтың ақсақалдары мен билері жиналып, шежірені екшеп, аталар арасының толық алшақтағанына көз жеткізген. Осыдан кейін арнайы «боз бие сойып, баталасу» рәсімі өткізілген. Боз биенің қанына найза немесе қылыш батырып, «Бұдан былай бір-бірімізге жат болдық, қыз алысып, қыз берісуге хақымыз бар» деп анттасқан. Осы рәсімнен кейін ғана жаңа ру тармағы дербес таңба алып, некеге рұқсат берілген.
Бүгінгі ұрпақ шежірені қалай жүргізуі керек?
Шежіре – тек кеуде қағып, өткен атақ-даңқпен мақтанудың құралы емес. Ол – жеке тұлғаның қоғамдағы жауапкершілігі мен өзіндік болмысының діңгегі. Қазіргі урбанизация мен жаһандану заманында әрбір отбасы өз шежіресін құнттап, жазбаша нұсқасын үйінің төріне қоюы қажет. Бабаларының кім болғанын, қандай парасатты іс қалдырғанын, денсаулық ерекшеліктері мен мінез-құлқын білу ұрпақтың тамырын тереңдетеді. Ата-тегін зерделеген жас әрқашан өз тегінің атына дақ түсірмеуге тырысады, ал бұл – қоғамды іштей сауықтыратын ең қуатты иммунитет.