Сайлау күні кабинада тұрып, бюллетеньдегі «Барлығына қарсы» деген жолға белгі қойған сәтте көкейде бір ғана сауал туады: бұл дауыс нақты қайда кетеді және ол түпкілікті нәтижеге қалай әсер етеді? Көптеген адам бұл таңдауды саяси наразылықты білдірудің формальды тәсілі немесе қағазды жай ғана бүлдіру деп қабылдайды, алайда бұл шешімнің заңдық күші мен математикалық салмағы әлдеқайда терең.
Заңдық мәртебесі: жарамды ма, әлде бүлінген бюллетень бе?
Қазақстан Республикасының «Сайлау туралы» Конституциялық заңына сәйкес, «Барлығына қарсы» белгісі бар бюллетень толыққанды әрі жарамды болып саналады. Сайлау учаскесі жабылғаннан кейін комиссия мүшелері ең алдымен жарамсыз қағаздарды (бірнеше кандидат қатар сызылған, белгісі жоқ немесе жыртылған) бөлек қояды, ал «Барлығына қарсы» бағаны таңдалған бюллетеньдер дауыс беруге қатысқан азаматтардың жалпы санына кіріп, ресми хаттамада жеке жолмен есептеледі.
Бұл таңдау сайлауға қатысу белсенділігін (явоканы) қалыптастыруға тікелей қатысады. Яғни сайлаушы пассивті түрде үйінде жатпай, саяси науқанға келіп, ұсынылған бірде-бір кандидаттың бағдарламасы мен тұлғасын қолдамайтынын мемлекеттік деңгейде құжат жүзінде бекітеді.
Математикалық әсер: нақты мысал
«Барлығына қарсы» берілген дауыстың салмағын түсіну үшін шартты түрде 100 сайлаушы дауыс берген округті қарастырайық. Мұнда екі үміткер бар делік: А кандидаты және Б кандидаты.
- А кандидаты — 40 дауыс жинады;
- Б кандидаты — 30 дауыс жинады;
- «Барлығына қарсы» — 30 адам белгі қойды.
Бұл жағдайда А кандидаты 100 сайлаушының 40%-ын ғана алған болып есептеледі. Егер «Барлығына қарсы» бағаны болмаса және осы 30 адам сайлауға мүлдем келмесе, барлығы 70 дауыстың ішіндегі 40 дауыс А кандидатына 57%-дан астам үлес беріп, оның беделін математикалық тұрғыдан «жоғары» көрсеткен болар еді. Демек, бұл баған жеңімпаздың пайыздық үлесін азайтып, оның шынайы қолдау деңгейін көрсетеді.
Ал егер бір мандатты сайлауда немесе әкімдерді сайлау кезінде «Барлығына қарсы» бағаны барлық кандидаттардан көп дауыс жинаса (мысалы, 50-ден астам дауыс), сайлау өтпеді деп танылады. Мұндай ресми нәтижеден кейін уәкілетті органдар қайта сайлау тағайындауға және бұл сайлауға жаңа үміткерлердің қатысуына жағдай жасауға міндетті.
Ел арасындағы мифтер мен заң шындығы
Сайлаушылар арасында бұл тетікке қатысты бірнеше қате түсінік қалыптасқан:
1-миф: «Бұл дауыс автоматты түрде көшбасшы немесе биліктегі кандидатқа қосылады».Шындық: Заң бойынша сайлау учаскесіндегі әрбір дауыс дара есептеледі. Бір санаттың дауысын екінші кандидаттың пайдасына жазу — қылмыстық жауапкершілікке (сайлау құжаттарын бұрмалау) әкеп соғатын өрескел заңбұзушылық. «Барлығына қарсы» дауыстар өз алдына жеке жазылып, соңғы жиынтық кестеде өз бағанында қалады.
2-миф: «Бұл баған ешнәрсені шешпейді, құр босқа уақыт жоғалту».Шындық: Президенттік сайлау сияқты 50%-дан астам абсолютті көпшілік дауыс талап етілетін науқандарда «Барлығына қарсы» таңдауы үміткерлердің бірден бірінші турда 50%-дық шектен өтуіне кедергі келтіріп, екінші турды өткізуге негіз бола алады. Ол жүйеге сайлаушылардың ұсынылған кадрларға көңілі толмайтынын көрсететін заңды құрал.
Саналы қатысудың мәні
Бюллетеньдегі бұл баған — таңдау еркіндігінің маңызды индикаторы. Сайлауға бойкот жариялап, үйден шықпай қою мен сайлау учаскесіне келіп «бәріне қарсы» дауыс берудің арасында үлкен айырмашылық бар: біріншісі немқұрайдылықты білдірсе, екіншісі — өз конституциялық құқығын толық пайдаланып, саяси элитаға ұсынылған күн тәртібінің сайлаушы талабына сай келмейтінін ашық айту. Бұл таңдау — қоғамдағы азаматтық жауапкершілік пен құқықтық мәдениеттің айқын көрінісі.