Қазақ дастарқанында бас тарту — жай ғана астың көкесін ұсыну немесе тоқтықты паш ету емес. Бұл — ғасырлар бойы қалыптасқан, адамның қоғамдағы орны мен әулеттегі жолын, жас шамасы мен мәртебесін айқындайтын ежелгі дала дипломатиясының көрінісі. Бас — мал анатомиясындағы барлық сезім мүшесі шоғырланған қасиетті мүше. Сондықтан оны бабаларымыз дәм беруден бұрын, үлкенге құрмет, кішіге ізет, ұрпаққа өсиет айтудың мәдени тілі ретінде пайдаланған.
Бас кімге ұсынылады: әкесі тірі кісіге бас тартпаудың мәні
Қазақ салтында бас табақ әрдайым төрде отырған жасы үлкен ақсақалға, ең құрметті қонаққа немесе ру-ел атынан келген лауазымды өкілге тартылады. Дегенмен мұнда бұлжымас қатаң қағида бар: әкесі тірі кісіге ешқашан бас тартылмайды. Мейлі ол кісі ел басқарған әкім, абыройлы ғалым немесе елге сыйлы тұлға болса да, бұл ұстаным бұзылмауға тиіс.
Бұл тыйымның астарында қазақтың ғажайып этикалық көзқарасы жатыр. «Әкесі тұрып, баласы бас ұстаса — әкесінің абыройын басып, алдынан кесе көлденең өткені» деп саналады. Бұл — тірі тұрған әкенің орнын сыйлау, ұрпақтың өзінен жоғары бастауды мойындауы. Егер отағасы немесе қызмет етуші жаңылысып, әкесі тірі адамның алдына бас қойса, ол кісі қысылмай, әдеппен басты өзінен жасы үлкен немесе әкесі дүниеден өткен қатарласына жылжытып, жолын беруі шарт. Бұл — әлгі кісінің жөн-жосықты жақсы білетін тектілігін көрсетеді.
Басты тарту кезінде жіберілетін тұрмыстық қателіктер
Дастарқанға қызмет ететін жастар мен үй иесі басты апару және қою барысында мынадай өрескел қателіктерден сақ болуы керек:
- Тұмсығын есікке қарату: Басты табаққа салғанда тұмсығын еш уақытта есікке немесе босағаға қаратып қоймайды. Қазақ ұғымында бұл — «үйден құт кетсін, қонақ кетсін» деген жаман ырым. Бастың маңдайы мен маңдай сүйегі сыйлы қонаққа, ал тұмсығы төрге немесе ішке қаратылуы тиіс.
- Оң жақ шекені бұзып тарту: Қазанға саларда қойдың оң жақ шекесі міндетті түрде тілінеді (бұл астың адалдығын және сойылған малдың құрбандыққа қабыл болғанын білдіреді). Ал басты ұстаған ақсақалға дейін өзге адамның шекеден ет кесіп алуы әбестік болып табылады.
- Ауыз омыртқаны ажыратпау: Бастың түбіндегі ауыз омыртқа мұқият тазартылып, шабылмай, ажыратылып салынуы керек. Кей өңірде ауыз омыртқаның бастан бөлінбеуі құрметсіздікке саналады.
Бас кәделерін үлестірудің анатомиялық тәртібі
Басты алдына қойған қария алдымен «Бисмилләһир-рахманир-рахим» деп, бата тілеп, оң жақ шекесінен өзі ауыз тиеді. Осыдан кейін ғана бастың өзге мүшелерін орын-орнымен, әрбірінің символикалық мағынасына сай үлестіруге кіріседі:
- Құлақ: Бастың оң және сол құлағы кесіліп, дастарқан маңындағы немесе үйдегі жас балаларға ұсынылады. «Сөзге құлақ ас, үлкеннің айтқанын тыңда, сөз ұғатын зерделі бол» деген тілекпен беріледі. Балиғатқа толған қыз балаға құлақ ұсынбайды (сырға таққанда құлағы салпынып кетеді немесе ел сөзін тасығыш болады деген ырым бар).
- Көз: Екі көз ойылып алынып, ең сыйлы, жанашыр немесе жасы кіші ізбасар қонаққа ұсынылады. Бұл — «жақсы мен жаманды ажырата біл, қырағы бол, көрегендікпен жол баста» деген астарды білдіреді.
- Таңдай: Бастың таңдайы аршылып, көбінесе бойжеткен қыз балаға немесе жас келінге беріледі. Таңдайды берерде пышақтың ұшымен бірнеше жерден тіліп ұсынады. Мұның мағынасы — «әнші, сөзге шешен, таңдайынан бал тамған өнерлі болсын» деген тілек.
- Тіл: Тіл кесіліп, ортасынан қақ жарылады. Оны отбасындағы сөзге тоқтасын деген ұл балаға немесе шешендікке баулыған өренге береді. Алайда, тілді кескенде ұшын кесіп тастау — жаман сөзден, ғайбаттан сақтансын деген тыйымға негізделген.
- Шеке еті: Оң және сол жақ шекенің жұмсақ еттері кесіліп, сол табақтағы құрдастарға, үзеңгілес қариялар мен сыйлы құда-жекжатқа теңдей бөліп таратылады.
Бас табақтың құрамы: қандай кәделі жіліктер қосылады?
Бас ешқашан жалғыз ұсынылмайды. Ол сыйлы қонақтарға арналған «Бас табақтың» ортасында тұруы шарт. Бас табаққа малдың ең кәделі мүшелері жинақталады:
- Жамбас: Төрт түлік малдың сан мүшесіндегі ең сыйлы, ең салмақты сүйегі. Бас табаққа міндетті түрде жамбас салынады. Әдетте бас бір қарияның алдына қойылса, жамбас оның қасындағы екінші сыйлы ақсақалға бұйырады.
- Асықты жілік: Сыйлы жіліктің бірі саналады, жолы үлкен қонақтарға тиесілі.
- Жауырын: Бас табақтың құрамын толықтыратын мәртебелі мүше.
- Арқа, белдеме және қабырға: Табақтың көркін келтіріп, еттің берекесін арттыратын қосалқы кәделі мүшелер.
- Қазы, қарта, жал, жая: Жылқы сойылған жағдайда кез келген бас табақтың сәні мен бабын келтіретін дәстүрлі дәмдер.
Өңірлік ерекшеліктер: жамбас пен бастың мәртебесі
Қазақ даласының байтақтығына сай, кәделі мүшелерді бағалауда өңірлік сипаттар бар. Мысалы, еліміздің батыс және кейбір оңтүстік аймақтарында жамбас баспен тең немесе кейде одан да мәртебелі кәде саналады. Батыс өңірлерінде «бас — жасқа, жамбас — басқа» деп, жамбасты төрдегі бас қонаққа ұсынып, басты жасы кішілеу болса да жөн білетін адамға ұстату жағдайлары кездеседі. Ал орталық, шығыс және солтүстік аймақтарда бас сөзсіз бірінші кезекте тұрады.
Бұл айырмашылықтар ұлт ішіндегі қайшылық емес, керісінше, қазақ салт-дәстүрінің сан қырлылығы мен этнографиялық тереңдігін аңғартады. Қай өңірде болмасын, мақсат біреу — шаңыраққа келген мейманға барынша төрден орын беріп, ризашылығын алу.
Түйін: ұрпақаралық сабақтастық мектебі
Бас тарту — ас ішіп-жеудің механикалық тәртібі емес, ұрпақты естілікке, сыйластыққа баулитын тәрбиелік құрал. Табақ басында отырған жас ұрпақ үлкеннің қолынан құлақ пен көзді, таңдай мен тілді алып жатып, тек дәм татып қана қоймайды; ол ата-баба аманатын, мінез мен тектілікті бойына сіңіреді. Сондықтан бас тарту әдебін білу — әрбір отағасы мен ер-азамат үшін мәдениеттіліктің, ұлттық ділге адалдықтың басты өлшемі болып қала бермек.