Фольклор – өткеннің жай ғана шаң басқан жаңғырығы емес, халықтың мыңдаған жыл бойғы өмір сүру тәжірибесінен түзілген ұжымдық жады мен рухани иммунитеті. Күнделікті күйбең тірлікте аузымыздан байқаусыз шығатын бір ауыз мақал, бала тәрбиесіндегі ертегі сарындары немесе бейсаналы түрде орындалатын ырымдар біздің мәдени болмысымызды қалыптастырып отырады. Алайда, көне мұраны бүгінгі өмірге бейімдеуде екі түрлі қауіп бар: бірі – оны толығымен теріске шығарып, рухани тамырдан ажырау болса, екіншісі – әрбір наным-сенімді соқыр үрейге айналдырып, мистикалық шырмауға түсу. Фольклор мен мифологияны күнделікті өмір салтымызға саналы түрде, тағылымды құрал ретінде кіріктірудің өз қағидалары бар.
Ырым-тыйымдардың астары: Көне қауіпсіздік пен этикет кодексі
Қазақы тұрмыстағы көптеген ырым-тыйымдар бүгінде кейбіреулерге «қисынсыз табу» болып көрінуі мүмкін. Бірақ олардың этиологиясына тереңірек үңілсек, бабаларымыздың қарапайым психологиялық, гигиеналық және экологиялық ережелерді тұрмыстық заң ретінде бекіткенін байқаймыз.
- Гигиена және тұрмыстық тәртіп: Мәселен, «Түнде үй сыпырма, қоқыс шығарма» деген тыйым қараңғыда маңызды бұйымды немесе құнды затты қоқыспен бірге байқамай далаға тастамау, сондай-ақ электр жарығы жоқ заманда шаңды ауамен тыныс алмау сақтығынан туған. «Босағаны керме», «табалдырықты баспа» деу – үй иесіне деген құрметтен бөлек, суық өңменнен өтпесін деген жылу оқшаулау сақтығы әрі босағаға ілінген киіз есіктің беріктігін сақтау әрекеті.
- Экологиялық этика: «Суға түкірме», «жалғыз ағашты кеспе», «көкті жұлма» деген бұйрықтар – көшпелілердің табиғатпен үйлесімді өмір сүруінің қатаң нормасы. Жасыл желекті, су көздерін кие санау арқылы көшпелі қауым ресурстарды көздің қарашығындай сақтауды санаға жастайынан сіңірген.
- Психологиялық реттеу: «Жаман сөз айтпа – періштенің құлағына шалынады», «жаман ырым бастама» деген көзқарас бүгінгі когнитивті психологиядағы өзін-өзі жүзеге асыратын болжамдар мен жағымды ойлау теориясымен үндеседі. Ата-бабамыз адамның ішкі үрейін тыйып, айналасына тек оң сөз бен ниет танытуын жөн көрген.
Фольклорды саналы тұтынудың негізгі өлшемдері
Көне дәуір мен бүгінгі өмірдің арасын үйлестіру үшін фольклорлық мұраны сүзгіден өткізіп, саналы таңдау жасау маңызды. Ол үшін келесі ұстанымдарды басшылыққа алған абзал:
1. Мағынаны іздеу, үрейден арылу
Егер белгілі бір салт немесе ырым адамның ішіне қорқыныш ұялатып, еркін таңдауына кедергі келтірсе, бұл – соқыр сенім. Мысалы, «мысық жүгіріп өтті» немесе «көзім тартты» деп жоспарланған істі кейінге шегеру – дамуға кері әсер ететін фатализм. Керісінше, әрбір тұрмыстық ұстанымның тәрбиелік немесе ұйымдастырушылық мәнін таразылау қажет.
2. Тұрмыстық және қарым-қатынастық этикет ретінде қабылдау
Қазақ фольклорындағы үлкенге сәлем беру, дастарқанға құрметпен қарау, бата алу сияқты жөн-жоралғылар – қоғамдық келісімді реттейтін әдеп нормасы. Мұндай дәстүрлер адамдар арасындағы сенімді нығайтып, ортада жылы қарым-қатынас орнатады. Мұны мистика ретінде емес, өркениетті мәдени этикет ретінде ұстану құнды.
3. Архетиптік тәрбие құралы (Ертегілер мен аңыздар)
Бала тәрбиесінде халық ертегілері мен эпостары жай ғана ойдан шығарылған оқиға емес, адамның күрделі өмірлік кезеңдерден өтуіне қажетті психологиялық компас. Батырлар жырындағы ерлік, жауапкершілік, достыққа адалдық архетиптері – өсіп келе жатқан ұрпақтың эмоциялық интеллектісі мен мінезін шыңдайтын құнды материал.
Қорытынды
Фольклор – өлі жәдігер емес, үнемі тыныстап тұратын тірі ағза. Біз оны соқыр үрейдің құралы қылмай, парасатпен бағамдай білсек, ол күнделікті өмірімізге үйлесім, ұлттық мәдени реңк және психологиялық салмақтылық дарытады. Түпкі мәні таным мен тазалыққа құрылған халық мұрасын сана сүзгісінен өткізіп қолдану – өткенді қастерлеудің де, бүгінгі саналы өмір сүрудің де басты шарты.