Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне сәйкес, жұмыскер өз еңбегінің ақысын айына кемінде бір рет, келесі айдың бірінші онкүндігінен (яғни 10-нан) кешіктірмей толық алуға құқылы. Егер жұмыс беруші белгіленген мерзімде жалақыны аудармаса, ол төленбеген әрбір күн үшін жұмыскерге заңды өсімпұл төлеуге міндетті. Жалақыны созу қаржылық мәселелерге сілтеп құтылатын жағдай емес, бұл — жұмыс берушіні әкімшілік және материалдық жауапкершілікке тартатын тікелей заң бұзушылық.
1. Заңды міндеттеме және өсімпұлды есептеу (Еңбек кодексінің 113-бабы)
ҚР Еңбек кодексінің 113-бабының 1-тармағына сай, жалақы төлеу мерзімі еңбек немесе ұжымдық шартта нақты күн ретінде көрсетіледі, бірақ ол келесі айдың 10-күнінен кешіктірілмеуі шарт. Жалақы төленетін күн демалыс немесе мереке күніне тура келсе, төлем оның қарсаңындағы жұмыс күні жүргізілуі тиіс.
Осы баптың 4-тармағына сәйкес, төлем кешіктірілген жағдайда жұмыс беруші мерзімі өткен әрбір күнтізбелік күн үшін ҚР Ұлттық банкінің ресми базалық мөлшерлемесінің 1,25 еселенген мөлшерінде жұмыскерге өсімпұл (пеня) есептеп төлеуге міндетті.
Өсімпұлды есептеу формуласы:
Өсімпұл сомасы = Берешек мөлшері × (Базалық мөлшерлеме × 1,25 / 365) × Кешіктірілген күндер саны
Мысал: Егер жұмыс беруші 300 000 теңге жалақыны 20 күнге кешіктірсе және Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесі шартты түрде 14,75% болса, өсімпұл есебі: 300 000 × (0,1475 × 1,25 / 365) × 20 = шамамен 3 030 теңге. Бұл өсімпұл берешек сомасына қосымша үстеме ретінде толық өтелуі қажет.
2. Дәлелдеме базасын жинау: шағымға дейінгі дайындық
Мемлекеттік инспекцияға жүгінбес бұрын жұмыс істегеніңізді және жалақының төленбегенін растайтын құжаттарды жүйелеу қажет. Ресми еңбек шарты бар болса, шарт көшірмесі, жұмысқа қабылдау туралы бұйрық және жалақы түспегенін көрсететін банк үзіндісі (выписка) жеткілікті.
Ал егер ресми еңбек шарты жасалмаған болса, жұмыс берушінің заңсыз әрекетін дәлелдеу үшін келесі айғақтар жарамды:
- Электрондық жазысулар: басшымен немесе кадр бөлімімен WhatsApp, Telegram немесе электрондық пошта арқылы жүргізілген жұмыс тапсырмалары, орындалған жұмыс есептері және жалақы сұраған хаттар;
- Банк аударымдары: бұған дейінгі айларда жұмыс берушінің жеке картасынан немесе мекеме атынан түскен тұрақты қаржылық аударымдардың түбіртектері;
- Құжаттамалық із: қолыңыз қойылған қабылдау-өткізу актілері, жүкқұжаттар (накладнойлар), кіріс-шығыс журналдары немесе тапсырыс бланкілері;
- Өткізу жүйесі мен куәгерлер: жұмыс орнына кіруге арналған электрондық рұқсатнама (пропуск), бейнебақылау камераларының жазбалары және әріптестердің жазбаша түсініктемелері.
ҚР Еңбек кодексінің 33-бабына сәйкес, жұмыскер еңбек шарты рәсімделмесе де, жұмыс берушінің рұқсатымен жұмысқа іс жүзінде кіріскен сәттен бастап еңбек қатынастары туындаған болып есептеледі.
3. eOtinish порталы арқылы шағым түсіру алгоритмі
Қазіргі таңда шағымдар «eOtinish» бірыңғай платформасы арқылы онлайн тапсырылады. Бұл рәсімнің ашықтығын және ресми мерзімнің есептелуін қамтамасыз етеді.
- Авторизация: Порталға ЭЦҚ немесе QR/Digital ID арқылы кіріп, «Өтініш беру» батырмасын таңдаңыз.
- Мемлекеттік органды таңдау: Өтініш жұмыс орны тіркелген немесе жұмыс орындалатын аймақтың әкімдігіне қарасты «Еңбек инспекциясы жөніндегі басқармасына» жолданады (мысалы, «Алматы қаласының Еңбек инспекциясы жөніндегі басқармасы» немесе «Астана қаласының Бақылау және тыныс-тіршілікті қамтамасыз ету басқармасы»).
- Шағымның мәтіні: Өтініш мазмұнында эмоцияға салынбай, нақты фактілер ретімен көрсетілуі тиіс:
- Жұмыс берушінің толық атауы, БСН/ЖСН (БИН/ИИН), заңды және нақты мекенжайы, басшының байланыс телефоны;
- Жұмыс істеген кезеңіңіз, лауазымыңыз, бекітілген жалақы мөлшері;
- Қай айлардың жалақысы берілмегені және жалпы берешек сомасы;
- Мәселені бейбіт шешу мақсатында басшыға жүгінгеніңіз (егер жүгінсеңіз) және оның нәтижесі.
- Дәлелдерді тіркеу: Жинақталған барлық файлдарды (шарт, банк үзіндісі, жазба скриншоттары) PDF форматында шағымға тіркеп, өтінішке ЭЦҚ арқылы қол қойып жібересіз.
4. Еңбек инспекторының тексеру жүргізу өкілеттігі
Жалақының кешіктірілуі туралы өтініш тіркелген соң, мемлекеттік еңбек инспекторы ҚР Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес жоспардан тыс тексеру тағайындайды. Тексеру туралы акт Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінде (ҚСжАЕК) тіркеледі.
Тексеру барысында еңбек инспекторына мынадай өкілеттіктер берілген:
- Кез келген уақытта мекеме аумағына кедергісіз кіру және жұмыс орнын қарап шығу;
- Жұмыс берушіден қаржылық-есептік құжаттарды, төлем ведомостарын, жұмыс уақытын есепке алу табелін және банктік төлем тапсырмаларын талап ету;
- Жұмыс берушіден және өзге де қызметкерлерден жазбаша түсініктеме алу.
5. ҚР ӘҚБтК 87-бабы бойынша жаза және Нұсқаманың заңды күші
Тексеру нәтижесінде жалақының төленбегені немесе кешіктірілгені дәлелденсе, инспектор ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 87-бабы 1-тармағы бойынша әкімшілік айыппұл салады:
- Лауазымды адамдарға — 30 АЕК;
- Шағын кәсіпкерлік субъектілеріне немесе коммерциялық емес ұйымдарға — 60 АЕК;
- Орта кәсіпкерлік субъектілеріне — 100 АЕК;
- Ірі кәсіпкерлік субъектілеріне — 150 АЕК.
Егер құқық бұзушылық бір жыл ішінде қайталанса, айыппұл көлемі тиісінше 60-тан 200 АЕК-ке дейін ұлғаяды.
Айыппұлмен қатар, еңбек инспекторы жұмыс берушінің атына «Нұсқама» (предписание) шығарады. Нұсқама — заңды күші бар қатаң талап. Онда жұмыс берушіге берешекті өсімпұлымен бірге нақты белгіленген мерзімде (көбіне 10-нан 30 жұмыс күніне дейін) толық төлеу міндеті жүктеледі.
6. Егер жұмыс беруші нұсқаманы орындамаса ше? Мәжбүрлеп өндіру жолы
Кейбір жағдайларда жұмыс берушілер инспектордың нұсқамасын елемей, уақыт созуға тырысады. Мұндай кезде сотқа шағымданып, айлап сот процесін күтудің қажеті жоқ.
ҚР «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңына сәйкес, мемлекеттік еңбек инспекторының жалақы төлеу жөніндегі нұсқамасы атқарушылық құжат болып табылады. Орындау тәртібі мынадай:
- Нұсқамада көрсетілген мерзім өткен соң, инспектор ҚР ӘҚБтК 462-бабы бойынша (нұсқаманы орындамау) қосымша хаттама толтырып, істі сотқа жолдайды.
- Сонымен қатар, инспектордың орындалмаған нұсқамасы жеке сот орындаушысына (ЖСО) беріледі.
- Жеке сот орындаушысы мәжбүрлеп өндіру ісін ашады:
- Жұмыс беруші компанияның барлық банктік есепшоттарын бірден бұғаттайды;
- Компанияның балансындағы жылжымалы және жылжымайтын мүліктеріне (автокөліктер, кеңселер, құрылғылар) тыйым салады;
- Басшының Қазақстан аумағынан тыс жерге шығуына тыйым салу туралы сот ұйғарымын алады.
- Есепшоттарға түскен кез келген қаржы немесе тәркіленген мүлікті сатудан түскен қаражат ең бірінші кезекте жұмыскердің жалақысы мен өсімпұлын жабуға бағытталады.