Қазақ хандығының дербестігі қыл үстінде тұрған аласапыран XVIII ғасырда тақ пен халық арасындағы рухани көпір, саяси теңгерім жыраулар институтының иығына түсті. Мемлекет тағдыры бір ғана тұлғаның ерік-жігеріне тәуелді болған алмағайып заманда ханның қателігін бетіне басып, турасын айта алатын жалғыз субъект Бұқар Қалқаманұлы болды. Жыраудың сөзі — жеке көзқарастың немесе сарай маңындағы өкпе-наздың белгісі емес, түгел қазақтың тұтастығы мен ел аманатын арқалаған ұлттың біртұтас дауысы еді.
Дәстүрлі көшпелілер қоғамында абсолютті монархияға тән шексіз билікке жол берілмеді. Абылайдай айбарлы қолбасшының өзін рухани тұрғыда тежеп, оның әрбір қадамын мемлекеттің басты мұратымен салыстырып отыратын ішкі саяси тежемелік тетік қызметін Бұқар толғаулары атқарды. Бұл — қазақ мемлекеттілігінің ең дағдарысты шағында өзін-өзі реттеуге, күйреуден аман қалуға мүмкіндік берген бірегей институттық құбылыс болатын.
Тәкаппарлықты тежеу: Сабалақ дәуірінің ащы тағылымы
Билік пен жеңістің буы кез келген әміршінің көзін байлап, оны шексіз өркеуделікке жетелеуі — тарих заңы. Абылай үш жүздің басын қосып, даңқы алыс-жақынға жайылған шақта Бұқар жырау оған ең қатал, бірақ ем болатын ақиқатты еске салады:
«Ей, Абылай, Абылай!
Сен мені көргенде,
Тұсымнан қашпа жалт беріп…
Сабалақ болып жүргенде,
Үйсін Төле бидің түйесін бақтың…
Абылай атанған соң,
Дүниеден тамам ұмыттың!»
Жырау ханның өткенін — жетімдік пен жоқшылықтың қамытын киіп, Сабалақ атанған күндерін әдейі алға тартады. Бұл жердегі мақсат — ханды қорлау немесе беделін түсіру емес. Керісінше, оның басындағы бақтың, үстіндегі тәждің халықтың сенімі мен қолдауы арқасында келгенін, билеушінің қарапайым жұрттан жоғары емес, сол жұрттың өкілі екенін есіне салу. Таққа отырған жан өзінің топырақтан жаралғанын ұмытқан күні мемлекет құрдымға кететінін жырау терең түсінген.
Абылайдай айбарлы тұлғаның бұл сөзді үнсіз тыңдап, бас июі — сол замандағы дала демократиясының, далалық заңның биік деңгейін көрсетеді. Жырау ханды адам ретіндегі әлсіздіктен сақтап, оны қайтадан ұлттық мүдденің қызметшісі деңгейіне қайтарып отырды.
Ашу мен геосаяси қателікке тосқауыл
Көшпелілер дипломатиясында батырлық пен ашу қатар жүретін. Алайда үлкен саясатта ашуға бой алдыру тұтас елді жойылып кету қаупіне тірейтін еді. Әсіресе көрші қырғыз елімен немесе жақын ағайынмен арадағы қақтығыстарда Абылайдың кек алуға ұмтылған, қанды жорықтарға бекінген сәттерінде Бұқар үні бұйрықтай саңқылдады.
Жырау ханды қаталдықтан тыйып, қантөгісті тоқтатуға шақырғанда, эмоцияға емес, прагматикалық геосаяси есепке сүйенді. Екі жағынан орыс пен қытай сынды екі алып империя анталап тұрғанда, іргедегі туысқан жұртпен жауласу — тұтас қазақты оққа байлап берумен тең болатын. «Қазақ пен қырғыз шабысса, орыс пен шүршіт күледі» деген ұстанымды Бұқар сөз өнерінің құдіретімен ханның жүрегіне жеткізе білді.
Хан қанша ашуланса да, ақылман жыраудың сөзінен аттай алмады. Бұл — мемлекеттің сыртқы саясатын бір адамның өшпенділігіне емес, ұлттың ұзақмерзімді қауіпсіздік стратегиясына бағындырудың көрінісі еді.
Сынның сипаты: Тақты шайқау емес, хандықты сақтау
Бұқар жырау сынының табиғатын бүгінгінің оппозициялық күресімен шатастыруға болмайды. Оның сыны — деструктивті емес, конструктивті сын. Жырау ханды тақтан тайдыруды немесе билікті әлсіретуді көздеген жоқ. Керісінше, орталықтанған хандық билік қана қазақты жоңғардан да, басқа басқыншылардан да сақтап қалатын жалғыз құрал екенін ол жақсы білді.
Сондықтан жыраудың миссиясы — билікті құлату емес, билеушіні түзету болды. Ол Абылайды хан ретінде мойындай отырып, оның қателігін түзетті. Бұл — бүгінгі тілмен айтқанда, ұлттық мемлекетшілдік позициясындағы адал кеңесшінің міндеті. Жырау халықтың наразылығын көтеріліске ұластырмай, сөз арқылы билікке жеткізіп, мемлекеттің ішкі тұтастығына сызат түсуден қорғап қалды.
Тарихи сабақ және бүгінгі өзектілік
Бұқар мен Абылай арасындағы қарым-қатынас — қазақ мемлекеттілік тарихындағы билік пен руханият диалогының шырқау шыңы. Ол билікке шындықты айта алатын данагөй кеңесшінің және сынды сабырмен қабылдап, мемлекет мүддесін жеке басының амбициясынан жоғары қоя білген көреген көшбасшының тамаша үлгісін қалдырды.
Бұл тарихи сабақ бүгінгі қоғам үшін де аса маңызды. Қандай да бір қоғамда биліктің қателігін бетке басып, тура бағыт сілтейтін тәуелсіз қоғамдық сана, рухани тежеуіш институттар болмаса, мемлекеттік жүйе өзінің өміршеңдігінен айырылады. Бұқар толғаулары — дала заңының, сөз бостандығының және мемлекет алдындағы ортақ жауапкершіліктің мәңгілік ескерткіші.