«Біз төлеген салықтың бәрі ауданға немесе облыс орталығына кетеді, ауылға көк тиын да қалмайды» деген таптаурын түсінік әлі күнге дейін көптеген ауыл тұрғындарының арасында сақталып келеді. Алайда бұл түсінік қазіргі заңнамалық шындыққа жанаспайды. Қазақстанда жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін реформалау аясында төртінші деңгейлі бюджет — ауыл, кент, ауылдық округтің дербес бюджеті енгізілген. Демек, ауыл әкімдігі бұрынғыдай әр тиын үшін ауданға қарап телміріп отырмайды, оның арнайы қазынашылық шоты және заңмен бекітілген жеке табыс көздері бар.
Ауылда қандай салықтар қалады? Түсімдер тізімі
Қазақстан Республикасының Бюджет кодексіне сәйкес, ауылдық округтің бюджетіне түсетін салықтық және салықтық емес түсімдердің нақты шеңбері белгіленген. Тұрғындар ауыл қазынасын не толықтыратынын білгенде ғана, өздері төлеген қаражаттың есебін талап ете алады.
Түсімнің түрі
Қайда бағытталады?
Мәні мен сипаты
Жеке тұлғалардың мүлік салығы
100% ауыл бюджетіне
Ауылдағы үй, ғимарат және құрылыстар үшін тұрғындар төлейтін төлем.
Жеке тұлғалардың жер салығы
100% ауыл бюджетіне
Үй іргесіндегі, бау-бақшалық жер телімдері үшін төленетін салық.
Көлік құралдары салығы (жеке және заңды тұлғалардан)
100% ауыл бюджетіне
Округ аумағында тіркелген жеңіл, жүк көліктері мен ауыл шаруашылығы техникасының салығы.
Жеке табыс салығы (ЖТС)
Ішінара ауыл бюджетіне
Дара кәсіпкерлер мен жеке практикамен айналысатындардың белгіленген салық төлемдері.
Салықтық емес түсімдер мен айыппұлдар
100% ауыл бюджетіне
Коммуналдық мүлікті жалға беру ақысы, жергілікті деңгейде салынатын әкімшілік айыппұлдар, ерікті қайырмалдықтар.
Практикалық кеңес: Егер ауылдасыңыз автокөлігін ауылда айдап жүріп, оны қалаға тіркетіп қойса, оның көлік салығы қалалық бюджетке түседі. Сондықтан жергілікті көліктер мен мүлікті округ шегінде тіркеу — ауылдың жолын жөндеуге түсетін тікелей кірісті арттырудың нақты жолы.
Қаражатты кім бөледі: Жергілікті қоғамдастық жиыны мен кеңесі
Көпшілік ауыл әкімі барлық қаражатты жеке дара бөледі деп санайды. Заң бойынша олай емес. Әкім — тек атқарушы орган жетекшісі. Ал бюджеттің қалай жұмсалатынын айқындайтын басты институт — Жергілікті қоғамдастық жиыны және оның мүшелері сайлаған Жергілікті қоғамдастық кеңесі.
Бұл екі органның құзыреті:
- Ауылдың даму жоспарын бекіту;
- Бюджет қаражатының қай бағыттарға (жарықтандыру, қоқыс шығару, жол жөндеу, абаттандыру) жұмсалатынын талқылау және келісу;
- Бөлінген қаржының мақсатты жұмсалуын қадағалау және әкімнің жылдық есебін бағалау.
Ауылға жарық немесе ойын алаңын салдыру: Тұрғындар үшін 4 қадам
Егер көшеңізге жарық шамдары қажет болса немесе ауылға балалар ойын алаңы жетіспесе, аудан әкіміне шағым жазып уақыт жоғалтпай, жергілікті өзін-өзі басқару тетіктерін пайдалану қажет.
- Мәселені және бастамашыл топты анықтау: Көршілермен бірігіп, қандай көшеге қанша бағана жарық немесе қай жерге ойын алаңы керектігін нақтылап, тұрғындардың қолдауын жинаңыз.
- Әкімге ресми өтініш жолдау: «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңға сәйкес, Жергілікті қоғамдастық жиынын өткізу туралы әкім аппаратына жазбаша ұсыныс енгізіңіз.
- Жиын немесе кеңес отырысына қатысу: Күн тәртібіне жобаны (мәселен, «Бейбітшілік көшесін жарықтандыру») қосуды талап етіңіз. Осы жиында тұрғындардың көпшілік даусымен бастаманы мақұлдатып, хаттамаға енгізіңіз.
- Бюджет жобасына енгізілуін қадағалау: Қоғамдастық мақұлдаған жобаны әкімдік келесі жылдың бюджет жобасына енгізуге міндетті. Мемлекеттік сатып алу порталында лот жарияланған кезде тендер жеңімпазының жұмысын ауыл белсенділері қоғамдық бақылау ретінде қадағалай алады.
Әкімге қойылатын сұрақтар және қаржылық бақылау
Әкім бюджет қаржысын өз қалауымен, тұрғындардың мақұлдауынсыз жұмсай алмайды. Жыл сайын өтетін есеп беру жиындарында жалпылама баяндамаларды тыңдап қана қоймай, заңдық негізде нақты қаржылық сұрақтар қою — әрбір ауыл азаматының құқығы.
Есеп беру жиынында қойылатын 5 нақты сауал:
- «Биыл ауыл бюджетіне жеке тұлғалардың жер, мүлік және көлік салығынан қанша қаржы түсті және ол қандай көлемде орындалды?»
- «Өткен жылғы қалдық қаражат мөлшері қанша болды және ол биыл қай баптарға бағытталды?»
- «Жөндеу немесе абаттандыру жұмыстарына қатысты мемлекеттік сатып алу шартының кепілдік мерзімі қандай, мердігер кемшіліктерді қайта түзете ме?»
- «Қоғамдастық кеңесі мақұлдаған ұсыныстардың қайсысы биылғы бюджеттің шығыс бөлігіне толық енді?»
- «Ауылдық коммуналдық меншіктегі мүлікті (жер, ғимарат) жалға беруден түскен кіріс қайда жұмсалды?»
Қорытынды
Ауылдың инфрақұрылымы сырттан біреу келіп жасап беретін сыйлық емес. Жергілікті салықтар — бұл ауыл тұрғындарының ортақ қорға салған өз ақшасы. Ал төртінші деңгейлі бюджет институты осы ақшаның өз ауылыңызда қалып, нақты мұқтаждықтарға жұмсалуына толық заңды кепілдік береді. Сондықтан жергілікті қоғамдастық жиындарына немқұрайлы қарамай, кеңес құрамына адал әрі белсенді азаматтарды сайлап, әрбір тиынның есебін сұрау — өркениетті ауыл өмірін қалыптастырудың жалғыз дұрыс жолы.