Қазақ тілінде сөйлейтін адам үшін орыс тілінің ең үлкен тосқауылы — заттардың «еркек», «әйел» немесе «бейтарап» болып бөлінуі. Біздің ана тілімізде табиғат та, зат та, ұғым да ортақ бір заңдылыққа бағынады: «әдемі қыз», «әдемі үй», «әдемі күн» десек те, «әдемі» сөзі еш өзгермейді. Ал орысша сөйлей бастағанда миымыз дәл осы қазақы жүйемен жұмыс істеп, абайсызда «красивый песня», «вкусный кофе» (немесе керісінше «горячее кофе»), «большая тюль» деп шатасып жатамыз. Бұл — қабілетсіздік емес, екі тілдің құрылымы екі бөлек болғандықтан туындайтын табиғи құбылыс. Орыс тілінде сөздің тегін (родын) түсіну үшін мыңдаған сөзді жаттап әуре болмай, белгілі бір жүйеге сүйену жеткілікті.
1. Сөздің соңына қарап текті (родты) ажырату
Орыс тіліндегі зат есімдердің басым көпшілігінің қай текке жататынын сөздің ең соңғы әрпіне қарап-ақ жаңылмай білуге болады. Орыс тілінде барлығы үш тек бар: мужской род (ер тегі), женский род (әйел тегі) және средний род (орта тек).
Мужской род (ер тегі)
Сөздің соңы қатаң немесе ұяң дауыссыз дыбысқа немесе -й әрпіне аяқталса, ол сөз ер тегіне жатады. Мұндай зат есімдерге ойланбастан «он» (ол) және «мой» (менің) есімдіктерін тіркей аласыз:
- Стол (үстел) — соңы «л» (дауыссыз) → он мой
- Дом (үй) — соңы «м» (дауыссыз) → он мой
- Чай (шай) — соңы «й» → он мой
- Музей (мұражай) — соңы «й» → он мой
Женский род (әйел тегі)
Сөздің соңғы әрпі -а немесе -я болып аяқталса, бұл — әйел тегінің айқын белгісі. Бұларға «она» (ол) және «моя» (менің) сөздері сай келеді:
- Машина (көлік) — соңы «а» → она моя
- Песня (ән) — соңы «я» → она моя
- Земля (жер) — соңы «я» → она моя
- Армия (әскер) — соңы «я» → она моя
Средний род (орта тек)
Заттың немесе құбылыстың соңы -о немесе -е әріптерімен бітсе, сонымен қатар -мя жалғауына аяқталатын санаулы сөздер болса, олар орта текке бағынады. Бұларға «оно» (ол) және «моё» (менің) қолданылады:
- Окно (терезе) — соңы «о» → оно моё
- Море (теңіз) — соңы «е» → оно моё
- Солнце (күн) — соңы «е» → оно моё
- Время (уақыт), имя (есім) — соңы «-мя» → оно моё
Жылдам жадынама (Шпаргалка):
- Дауыссыз немесе -й = Мужской род (он)
- -а / -я = Женский род (она)
- -о / -е / -мя = Средний род (оно)
2. Сыртқы пішіні алдамшы сөздер: -а/-я әрпімен бітетін ерлер
Жоғарыдағы ережені оқыған соң, «соңы -а немесе -я болса, міндетті түрде әйел тегі екен» деген біржақты ой тууы мүмкін. Алайда орыс тілінде мағына грамматикалық тұлғадан жоғары тұратын ерекше жағдайлар бар. Мұны есте сақтаудың еш қиындығы жоқ: егер сөз табиғи түрде ер адамды білдірсе, соңы қалай аяқталса да ол — мужской род.
Мысалдарға назар салыңыз:
- Папа (әке) — соңы «а» болғанымен, ер адам → мой папа (моя папа емес)
- Дедушка (ата) — соңы «а» → добрый дедушка (добрая дедушка емес)
- Дядя (аға/көке) — соңы «я» → мой дядя
- Мужчина (ер адам) — соңы «а» → высокий мужчина
- Юноша (бозбала) — соңы «а» → умный юноша
Сол себепті ер адамдардың еркелетіп айтылатын қысқа есімдері де (Дима, Саша, Миша, Баха, Серик) ер тегінің ережесіне бағынады: «Саша пришёл», «мой брат Дима».
3. Ең қауіпті аймақ: Жіңішкелік белгісімен (-ь) бітетін сөздер
Қазақтілді азаматтардың көбін сүріндіретін тұс — сөздің соңы жіңішкелік белгісіне (-ь) біткен кез. Себебі жіңішкелік белгісі ер тегінде де, әйел тегінде де кездесе береді. Неліктен «словарь» сөзі — ер тегі, ал «кровать» сөзі — әйел тегі? Бұл тұста мынадай логикалық тіректерді қолдануға болады:
Жіңішкелік белгісі бар ер тегі (Мужской род):
- Жылдың барлық 12 айы: январь, февраль, апрель, июнь, июль, сентябрь, октябрь, ноябрь, декабрь — барлығы ер тегіне жатады (холодный январь, дождливый ноябрь).
- -тель, -арь жұрнағымен бітетін заттар мен кәсіптер: учитель, строитель, водитель, словарь, секретарь, календарь → мужской род.
- Тұрмыста жиі қателесетін сөздер: шампунь (ер тегі → новый шампунь), тюль (ер тегі → белый тюль), картофель (ер тегі → вкусный картофель), рояль (ер тегі → старый рояль).
Жіңішкелік белгісі бар әйел тегі (Женский род):
- Сыбыр дауыссыздардан кейін (ж, ч, ш, щ) келетін «-ь»: Егер сөздің соңы -жь, -чь, -шь, -щь тіркесіне бітсе, ол 100% әйел тегі (ночь, мышь, вещь, дочь, рожь, помощь). Мұндай сөздерге ер тегінің сын есімін қолдануға мүлдем болмайды: тёмная ночь, скорая помощь.
- -ость / -есть жұрнақтары: новость, радость, скорость, свежесть → женский род (хорошая новость, большая радость).
- Күнделікті өмірдегі заттар: кровать (кереует), тетрадь (дәптер), дверь (есік), площадь (алаң), осень (күз) → әйел тегі.
4. Сын есім мен зат есімді қиыстыру: Қарапайым 3 қадам алгоритмі
Орыс тілінде сын есім өздігінен өмір сүрмейді, ол әрдайым қасындағы зат есімге қызмет етеді. Зат есім қай текте тұрса, сын есім де соның «киімін киіп», соның жалғауын алуға міндетті. Мұны орындау үшін сұрақ қою әдісін қолданыңыз. Сұрақтың соңы қалай бітсе, сын есімнің жалғауы да соған ұқсас аяқталады:
- Мужской род → Қандай? (Какой?): Сын есімдер -ый, -ий, -ой болып бітеді.
Мысалы: Дом (он) → дом какой? → новый дом, большой город, синий шар. - Женский род → Қандай? (Какая?): Сын есімдер -ая, -яя болып бітеді.
Мысалы: Машина (она) → машина какая? → новая машина, красивая песня, синяя ручка. - Средний род → Қандай? (Какое?): Сын есімдер -ое, -ее болып бітеді.
Мысалы: Окно (оно) → окно какое? → новое окно, синее море, горячее молоко. - Көпше түрі → Қандай? (Какие?): Барлық текке ортақ, соңы -ые, -ие болады.
Мысалы: Книги → книги какие? → новые книги, красивые города.
Көріп отырғаныңыздай, «песня» сөзіне сын есім тіркеу үшін алдымен оның әйел тегі екенін білеміз (соңы «я»), содан кейін «какая?» деген сұрақ қоямыз. Нәтижесінде «красивый песня» емес, «красивая песня» деген дұрыс тіркес шығады.
5. Сөйлегенде жиі кездесетін қателер және шағын сөздік
Кейбір сөздер қазақтілді ортада жылдар бойы қате қолданылып келе жатқандықтан, құлағымызға дұрыс сияқты естілуі мүмкін. Мына тізімді жаттап алсаңыз, күнделікті тілдік қатынаста үлкен сенімділікке ие боласыз:
- Тюль: Көбі оны перде (штора) сөзімен шатастырып әйел тегіне жатқызады. Бұл — қате. Тюль — ер тегі (мужской род).
× Қате: белая тюль, красивая тюль.
✓ Дұрыс: белый тюль, красивый тюль. - Шампунь: Соңы жұмсақ болғандықтан әйел тегіне ұқсайды, бірақ ол — ер тегі.
× Қате: я купила хорошую шампунь.
✓ Дұрыс: я купила хороший шампунь. - Кофе: Соңы «-е» әрпіне аяқталғандықтан орта тек сияқты көрінеді. Ауызекі тілде орта текке бейімдеу байқалғанымен, әдеби норма бойынша — ер тегі.
× Қате: одно вкусное кофе.
✓ Дұрыс: один вкусный кофе, горячий кофе. - Фамилия: Қазақ тіліндегі «тегім» деген сөзге қарап мужской род деуге болмайды. Соңы «-я» болғандықтан — әйел тегі.
× Қате: какой у тебя фамилия? твой фамилия.
✓ Дұрыс: какая у тебя фамилия? моя фамилия. - Обувь: Жинақтау мағынасына байланысты жиі шатасады. Бұл — әйел тегіндегі сөз.
× Қате: удобный обувь, зимний обувь.
✓ Дұрыс: удобная обувь, зимняя обувь.
Қорытынды
Орыс тілінде сөздің тегін табу — түсініксіз тылсым емес, белгілі бір қалыпқа түскен математикалық формула сияқты қарапайым логика. Барлық сөзді қатарынан жаттап шығудың қажеті жоқ. Алдымен сөздің соңғы әрпіне қарап үйреніңіз, күмәнданған сәтте «он мой» немесе «она моя» деп тексеріп көріңіз, содан соң барып сәйкес сұрақты қойыңыз. Осы қарапайым үш қадамды күнделікті сөйлеу тәжірибесінде бірнеше рет саналы түрде қайталасаңыз, уақыт өте келе қатесіз әрі еркін сөйлеу дағдысы автоматты түрде қалыптасады.