Киіз үй — бір ғана дөңгелек бөлмеден тұратын шағын кеңістік болғанымен, көшпелілер оның ішіндегі әрбір шаршы сантиметрді тұрмыстық қажеттілікке, қауіпсіздік талаптарына және әлеуметтік қатынастарға сай мінсіз жүйелеген. Мұнда ешқандай ішкі қабырға немесе жасанды қалқа жоқ, алайда әр адамның отыратын орны мен әрбір бұйымның тұратын нүктесі қатаң белгіленген. Бұл реттілік ғасырлар бойы сұрыпталған дала эргономикасының озық үлгісі саналады.
Бағдарлау логикасы: оң мен солды қалай ажыратамыз?
Киіз үй кеңістігін танудағы ең басты мәселе — бағытты анықтау. Қазақ дәстүрінде бағдар үйге кіретін есіктен емес, ең құрметті орын — төрден есікке қарап есептеледі. Осы қағида бойынша:
- Оң жақ (төрден қарағандағы оң қол тұс) — ерлерге тиесілі кеңістік. Сырттан кірген адам үшін бұл сол жақ болып көрінеді.
- Сол жақ (төрден қарағандағы сол қол тұс) — әйелдерге, шаруашылық пен ас-суға арналған аймақ. Сырттан кірген адамға бұл оң қол жақ болып табылады.
Күнделікті ауызекі тілде сырттан енген адамның көзімен «есіктен кіргендегі оң жақ — ас-су жағы» делінгенімен, дәстүрлі түсінікте төрдің басымдығы сақталады.
Төр — салтанат пен құрмет шегі
Төр — есікке қарама-қарсы орналасқан, үйдің ең түкпірдегі, жылы әрі қадірлі бөлігі. Бұл аймақ есіктен кірген жел өтінен алыс және кіріп-шыққанның бәрі толық көрінетін басқару нүктесі іспетті. Мұнда ақсақалдар, құрметті қонақтар мен отағасы жайғасады.
Төрдің жасауы үйдің әл-ауқатын көрсетеді:
- Жүкаяқ: жерден келетін ылғал мен суықтан сақтау үшін көрпе-жастық пен жүк арнайы ағаш тұғырға — жүкаяққа жиналады.
- Сандық пен абдыра: бағалы киім-кешек, маталар мен асыл бұйымдар сақталатын сәнді жиһаз жүкаяқтың үстіне немесе қасына қойылады.
- Сырмақ, текемет, тұскиіз: төрдің керегесіне кестелі тұскиіз тартылып, жерге оюлы қалың сырмақ төселеді. Жастықтың астына қойылатын жастықағаш та осы тұста орын тебеді.
Әйелдер жағы: ас-су және тұрмыстық қам-қарекет
Төрден қарағандағы сол қанат (кіргендегі оң қол жақ) — отанасы мен қыз-келіншектердің билігі жүретін кеңістік. Бұл бөлік ошаққа жақын, әрі үйге енген су мен отынды тез қабылдап, ас әзірлеуге өте ыңғайлы құрылған.
Мұнда орналасатын негізгі бұйымдар мен олардың қызметі:
- Асадал: ыдыс-аяқ, тағам қалдықтары мен жеңіл азық-түлік сақталатын, аузы торланған немесе қақпақты кебеже тектес сөрелі шкаф. Ол тағамның шаң-тозаңнан таза тұруын қамтамасыз етеді.
- Кебеже: ұн, тұз, шай сияқты ұзақ сақталатын құрғақ азықты сақтайтын, қалың тақтайдан оюланып жасалған ағаш жәшік.
- Саба: қымыз бен шұбат ашытатын теріден тігілген ыдыс. Ол көбіне кереге басына бекітіліп, кіріп-шыққан адам піспегін пісіп өтетіндей қозғалыс аймағына ыңғайлы қойылады.
- Шымылдық: осы қанаттағы төсек орнын көлегейлейтін, келінге немесе қыз балаға арналған сәнді перде.
Ерлер жағы: шаруашылық қауіпсіздігі мен қайрат алаңы
Төрден қарағандағы оң қанат (кіргендегі сол қол жақ) — ер-азаматтардың саймандары мен тұрмыстық қару-жарағы шоғырланатын аймақ. Бұл бөліктің табиғи логикасы сыртқы қауіпке жедел жауап беруге және атқа тез қонуға негізделген.
Бұл қанатта мынадай заттар тұрады:
- Ер-тұрман мен жүген-құрық: ер-тоқым арнайы ертоқым қойғышқа (тұғырға) немесе керегенің басына ілінеді. Бұл тер сіңген былғарының тез кебуіне және пішінін бұзбауына септігін тигізеді.
- Қару-жарақ пен сауыт-сайман: мылтық, қылыш, садақ пен қанжар есікке жақын тұсқа, төсектің бас жағына ілінеді. Түнде төтенше жағдай бола қалса, ер адам қол созым жерден қаруын алып, сыртқа дереу шығуға дайын тұрған.
- Аңшылық құралдары: құс салатын биялай, тұғыр, томаға және қақпандар да осы жақтан өз орнын тапқан. Осылайша ат әбзелдері мен шаруашылық иістері ас-су сақталатын аймаққа мүлде араласпайды.
Ошақ пен босаға: кие мен әлеуметтік меже
Киіз үйдің дәл ортасында — шаңырақтың астында ошақ орналасады. Ошақ — бүкіл үйдің энергетикалық, киелі әрі жылу орталығы. Қазақ дүниетанымында ошақты От анамен байланыстырып, оған ерекше құрметпен қараған: күлді баспау, отқа су шашпау — бұлжымас қағида. Ошақ үстінде қазан асатын үш аяқты темір немесе жез ошақ тұрады, ал одан шыққан түтін тікелей шаңырақ арқылы сыртқа кетеді.
Есіктің қос қапталы мен табалдырық — босаға деп аталады. Босаға — үйдің шекарасы, оны басуға, сүйенуге немесе босағада тұрып қол қусыруға қатаң тыйым салынған. Босаға жақ — үйдің ең төменгі мәртебелі аймағы саналған:
- Кіргенде киім мен аяқ киім осы тұста шешіліп, таза кеңістікке шаң кіргізілмейді.
- Кездейсоқ келген хабаршы, бақташы немесе қызметшілер шаруасын төрге озбай, босағада тұрып қана баяндаған.
Көшпелілер эргономикасының сабағы
Киіз үйдің ішкі құрылымы — бос кеңістікті желге ұшырмай, әрбір тұрмыстық қимылды миллиметрге дейін есептеген кемел жүйе. Мұнда бүгінгі заманауи сәулет өнері іздеп жүрген эргономикалық логика, минимализм және кеңістікті аймақтарға бөлу (зонинг) заңдылықтары мінсіз тоғысқан. Киіз үй кеңістігі көшпелілердің тек далада өмір сүру тәсілін ғана емес, олардың ғаламды, отбасылық құндылықтар мен адамдар арасындағы қарым-қатынасты терең түсінгенін айғақтайды.