Дәстүрлі дүниетанымда «шырын» сөзі тек жеміс нәрі мен тіл үйірген дәмді ғана емес, адам өміріндегі ең қымбат құндылықтарды: жастық жалынды, туыстық ынтымақты, кіршіксіз парасат пен сөз қадірін бейнелейді. Тәттілік пен ащылықтың, бауыр мен жаттың аражігін дөп басқан бабалар сөзі бүгінгі ұрпаққа да адамгершілік бағыт-бағдар береді.
Шырын мен тәттілік хақындағы мақалдар жинағы
Шырын көрік жас өссе, жаман-жақсы үй десең.
***
Шырын бар жерде шыбын бар.
***
Бауыр шырын, бас тәтті, ағайынмен ішкен ас тәтті.
***
Дұспанның шырын алам десең, суыртпақтап сырын ал.
***
Шырын тәтті болса, сондай тәтті ақылды бол.
***
Балдыз — балдан шырын.
***
Дүниеде бал тәтті, бала балдан да тәтті.
***
Балдан тәтті болма, зәрден ащы болма.
***
Тәттіден де тәтті тіл, ащыдан да ащы тіл.
Түсіндірме: Мақалдардың мән-мағынасы мен өмірлік мәні
Туыстық тамыр мен жақынның қадірі
Қазақ көңілінде отбасылық береке мен қандастық байланыс бал шырынынан да жоғары бағаланған. «Дүниеде бал тәтті, бала балдан да тәтті» деген түйін ұрпақтың орны ешбір байлықпен өлшенбейтінін білдірсе, «Бауыр шырын, бас тәтті, ағайынмен ішкен ас тәтті» нақылы адамның өз басы қаншалықты қымбат болса да, бауырмен бірге бөліскен несібенің берекесі бөлек екенін көрсетеді. Ал «Балдыз — балдан шырын» сөзі туыстық қарым-қатынастағы жарасымды сыйластық пен еркін көңіл күйді айшықтайды.
Мінез тепе-теңдігі мен парасат өлшемі
Өмірдегі әрбір нәрсенің шегі мен мөлшері болады. «Балдан тәтті болма, зәрден ащы болма» нақылы шектен тыс жұмсақтық та, шектен тыс қатыгездік те кісілікке жатпайтынын ескертеді. Кісі тым жайлы болса тапталып кетуі, тым қатал болса жеккөрінішті болуы мүмкін. Сондай-ақ «Шырын тәтті болса, сондай тәтті ақылды бол» деп, тән сүйсіндіретін тәттіліктен гөрі, жанға шуақ сыйлайтын кемел ой мен терең білімнің үстемдігін дәріптейді.
Тіл қаруы және адам тану сақтығы
Тіл — көңілдің кілті. «Тәттіден де тәтті тіл, ащыдан да ащы тіл» деу арқылы жылы сөздің жүрекке майдай жағатынын, ал уытты сөздің жазылмас жара салатынын бір ауыз сөзге сыйғызған. Бұған қоса, айналадағы адамдарды тануда қырағылық қажет. «Шырын бар жерде шыбын бар» мақалы дәулет пен табыс бар жерде жағымпаздардың көбейетінін еске салса, «Дұспанның шырын алам десең, суыртпақтап сырын ал» өсиеті қарсыласты күшпен емес, сабыр мен парасатпен ғана жеңуге болатынын нұсқайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Балдан тәтті болма, зәрден ащы болма» мақалы қандай қасиетті насихаттайды?
Жауап: Бұл нақыл адамның қарым-қатынастағы алтын ортаны сақтауын үйретеді. Шамадан тыс көнбістік пен еркелету де, шектен шыққан ашу мен қаталдық та зиян. Нағыз кісілік — салмақтылық пен байыптылықта.
Сұрақ: «Тәттіден де тәтті тіл, ащыдан да ащы тіл» сөзі сөйлеу мәдениетіне қалай қатысты?
Жауап: Мақал адамға сөйлеген сөзінің қуатын сезінуді жүктейді. Жақсы лебіз көңілді демейді, ал орынсыз айтылған суық сөз өмір бойғы сыйластықты бір сәтте бұзуы мүмкін.
Сұрақ: «Шырын тәтті болса, сондай тәтті ақылды бол» деген тіркес нені меңзейді?
Жауап: Мұнда материалдық ләззат пен тән құмарынан гөрі жан сарайының тазалығы, парасат пен кісілік көрегендігі әлдеқайда тартымды әрі құнды екені баяндалады.
Сұрақ: Мақалдарда шырын сөзі қандай ауыспалы мағына береді?
Жауап: Қазақ мақалдарында шырын тек табиғи шырын ғана емес, жастық дәуреннің қызығын, байлық пен табысты, сондай-ақ туыс адамдардың жүрекке тигізер рухани жылуын метафоралық түрде бейнелейді.