Сақтық туралы мақал-мәтелдер: Қауіпсіздік пен парасаттылықтың халықтық қағидалары
Өмір жолы күтпеген тосын жағдайлар мен сан түрлі сынақтарға толы. Адам баласы кез келген істі бастарда ертеңін болжап, қадамын нық әрі ойланып басуы – оның парасатының өлшемі. Қазақ дүниетанымында сақтық ұғымы қорқынышпен емес, керісінше, қырағылықпен, ақылмен және жауапкершілікпен тығыз байланыстырылған. Кез келген келеңсіздіктің алдын алып, қатерден аман қалудың жолын бабаларымыз аз сөзге көп мағына сыйғызған мақал-мәтелдер арқылы жеткізіп отырған.
Сақтық пен қырағылықты ту еткен халықтың осы тақырыптағы өнегелі нақылдары төменде ұсынылған.
Сақтықта қорлық жоқ.
***
Сақтық қылсаң сақтармын.
***
Сақтықта қорлық жоқ, татулықта зорлық жоқ.
***
Сақтансаң – сақтаймын.
***
Сақтансаң сақтарсың, сақтанбасаң сүрінерсің.
***
Сақтансаң, сақтайды.
***
Сақтықта қорлық жоқ, ұрыста тұтқын жоқ.
***
Сақтық керек.
***
Сақтансаң, қатерден аман.
Түсіндірме мен өмірлік мәні
Халық даналығы сақтықты жай ғана қауіптен бұғып қалу деп түсінбеген. Оның астарында адам өмірін қорғауға және қадір-қасиетін сақтауға бағытталған терең пәлсапа жатыр.
Сақтық пен қорқақтықтың аражігі: Көп жағдайда сақтықты батылдыққа қарама-қайшы қойып жатады. Алайда нағыз ерлік ойланбай отқа түсу емес, қатерді дұрыс бағамдай білуде. Қауіп төнгенде сабыр сақтап, алдын ала шарасын жасау – ақылдылықтың белгісі. Бұған «Сақтықта қорлық жоқ, ұрыста тұтқын жоқ» деген мақал дәлел: ұрыста қырағы болған жауынгер жау қолына түспейді, аман қалады.
Жауапкершілік және әрекет ету мәдениеті: «Сақтансаң – сақтаймын», «Сақтық қылсаң сақтармын» және «Сақтансаң, сақтайды» деген сөздер адамды өз тағдырына немқұрайлы қарамауға үйретеді. Бұл ой жоғары күштердің қолдауы мен жақсылыққа жету адамның өз әрекетіне, талпынысына байланысты екенін көрсетеді. Салғырттық танытып, соңынан өкінгенше, алдын ала қам жасау – адамның басты борышы. Егер адам өз қауіпсіздігіне немқұрайлы қараса, «сақтанбасаң сүрінерсің» қағидасы іске асады.
Татулықпен үйлесімі: «Сақтықта қорлық жоқ, татулықта зорлық жоқ» деген нақыл жеке адамның қауіпсіздігі мен қоғамдық тыныштықтың ажырамас екенін көрсетеді. Сақтық жеке басты әуре-сарсаң мен қауіптен аман алып қалса, татулық ел арасындағы әділетсіздік пен күш көрсетуді болдырмайды. Бұл екі қасиет қоғамның өзара үйлесімде дамуына тірек болады.
Қазіргі замандағы сақтықтың өзектілігі
Бүгінгі таңда бұл мақалдардың маңызы артпаса, кеміген жоқ. Күнделікті өмірде сақтық қағидалары келесі бағыттарда ерекше рөл атқарады:
- Қаржылық қауіпсіздік: Алаяқтықтың түр-түрі көбейген заманда жеке деректерді қорғау, қаражатты күмәнді жобаларға салмау және қаржылық қор жинау тікелей сақтық мәдениетіне келіп тіреледі.
- Денсаулық пен тұрмыс: Жол ережесін сақтау, үй ішіндегі техникалық қауіпсіздікті қадағалау және дерттің алдын алу шаралары адамды күтпеген қайғы-қасіреттен сақтайды.
- Ақпараттық сақтық: Сандық кеңістікте таралған жалған ақпаратқа ермеу, сөз бен әрекеттің салдарын ойлау да заманауи қырағылықтың көрінісі болып табылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Сақтансаң сақтарсың, сақтанбасаң сүрінерсің» мақалының тәрбиелік түйіні не?Бұл мақал адамның әрбір қадамы үшін жауапты екенін ескертеді. Сақтық шараларын дер кезінде қолға алған жан өмірлік соққылардан аман өтеді, ал бейқамдық танытқан адам күтпеген жерден қателік жасап, мүлт кетуі мүмкін дегенді білдіреді.
«Сақтықта қорлық жоқ» тіркесі нені білдіреді?Бұл сөз кез келген іске тыңғылықты дайындалып, күдікті не қауіпті жайттардан аулақ жүрген адам ешқашан төмендемейтінін, өкінбейтінін әрі қиын жағдайда қор болмайтынын ұқтырады.
«Сақтансаң – сақтаймын» деген ойдың түпкі мазмұны қандай?Бұл қағида адамнан белсенді әрекетті талап етеді. Адам барлық сақтық шарасын толық орындағаннан кейін ғана оның ісі берекелі болып, амандыққа кепілдік бар екенін көрсетеді.
Қорытынды
Сақтық – қорқақтықтың емес, парасат пен көрегендіктің көрінісі. Қазақ мақал-мәтелдеріндегі бұл өсиеттер адамды өміріне, денсаулығына және айналасындағы адамдарға аса жауапкершілікпен қарауға үндейді. Сақтықты күнделікті өмірдің басты қағидасына айналдырған жан кез келген тосын қиындыққа дайын болып, қатерден әрдайым аман қалады.