Құрбандық пен жанкештілік ұғымы қазақ дүниетанымында жеке бастың амандығынан ел тағдырын, ар мен намысты жоғары қоюмен тығыз байланысты. Қиын-қыстау кезеңде халқына қорған болып, ортақ мүдде үшін бас тігу — азаматтық борыштың ең биік өлшемі.
Елдік парыз бен құрбандық жайлы халық даналығы
Ел үмітін ер ақтар.
***
Ердің ісі елдің мойнында.
***
Ер атағын ел сақтар.
***
Елдің ісі ердің мойнында.
***
Батыр туса ел ырысы, жаңбыр жауса жер ырысы.
***
Ер жолдасы тәуекел.
***
Ердің екі сөйлегені өлгені.
***
Отан үшін күрес, елге тиген үлес.
Түсіндірме
Бұл мақалдар жеке адам мен тұтас қоғам арасындағы жауапкершілік пен байланысты көрсетеді. Мұндағы құрбандық пен ерлік мынадай негізгі қырлардан көрінеді:
Ел мен азаматтың өзара борышы
«Ел үмітін ер ақтар» және «Елдің ісі ердің мойнында» деген нақылдар қиындық туған сәтте барлық жүк батыр мен қайраткерге артылатынын меңзейді. Ел сенімін арқалау — жеке бастың тыныштығынан бас тартып, халық амандығы жолында күреске түсу. Ал «Ердің ісі елдің мойнында» және «Ер атағын ел сақтар» деген тұжырымдар қоғамның да өз кезегінде ердің ерлігін бағалап, оның есімін тарихта сақтауға жауапты екенін ұқтырады.
Тәуекелге бел буу және намысқа беріктік
Құрбандыққа бару үнемі белгісіздікпен, қатермен қатар жүреді, сондықтан «Ер жолдасы тәуекел» сөзі батылдықтың мәнін ашады. Мұнымен қоса, ішкі рухани тазалық пен ар алдындағы адалдық — ерліктің негізі. «Ердің екі сөйлегені өлгені» қағидасы берген серттен таймаудың, уәдеге адал болудың маңыздылығын бекітеді. Сөзінен қайтқан адам адамгершілік тұрғыдан өз қадірін жоғалтады.
Ортақ игілік пен қорған болу
«Батыр туса ел ырысы, жаңбыр жауса жер ырысы» мақалы ел қорғаны болған азаматтың қоғам үшін қаншалықты берекелі әрі маңызды екенін табиғат құбылысымен шендестіреді. Ал «Отан үшін күрес, елге тиген үлес» нақылы елді қорғауды ауыр міндет ретінде емес, әрбір перзенттің тағдырына тиген құрметті енші мен жауапкершілік ретінде қабылдауға үндейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сөзде тұру мен намысты сақтаудың құрбандықпен байланысы қандай?
Өз сөзіне берік болу көбіне адамнан жеке пайда мен ыңғайлылықтан бас тартуды талап етеді. Абыройды сақтап, берген уәдені орындау — ар-намыс жолындағы саналы рухани таңдау әрі жанкештілік.
Ел үмітін ақтау неліктен жеке бас қамын ұмытумен ұштасады?
Халық тағдыры шешілетін сәтте көпшіліктің сенімін арқалаған азамат өз мүддесінен гөрі ел мүддесін алдыңғы орынға қояды. Бұл сенімге дақ түсірмеу — үлкен жауапкершілік пен құрбандықты қажет ететін борыш.
Отан үшін күресу неге ортақ үлес ретінде қарастырылады?
Ел қорғаны болу әр адамның ортақ мемлекет пен қоғам дамуына қосатын төл үлесі болып саналады. Бұл күрес тек міндетті парыз ғана емес, елдің амандығы мен бірлігіне тиесілі тағдырлы сыбаға болып табылады.