Ақымақтық пен надандық хақындағы халық даналығы: мақалдар және олардың мәні
Адамның өмірдегі орны мен қадір-қасиеті оның іс-әрекетіне, сөйлеген сөзіне және ой-өрісіне тікелей байланысты. Ойланбай сөйлеу, парықсыз қадам жасау, білімнен қашып, өзімбілемдікке салыну қай заманда да адамды тығырыққа тірейтін кемшілік ретінде бағаланған. Тәжірибесі мол халық надандық пен ақылсыздықтың қоғамға да, жеке адамның өзіне де тигізер кесірін дөп басып, ықшам нақыл сөздерге айналдырып отырған.
Ақымақтық туралы мақал-мәтелдер жинағы
Ақымақтың ақылы – қысқа.
***
Ақымақ өзіне жау.
***
Ақымаққа ақыл айтпа.
***
Ақымақтың сөзі – көп.
***
Ақымақтың ісі – шала.
***
Наданның көзін ғылым ашар.
***
Наданның күні қараң.
***
Ақымақтың басы – бәлеге жақын.
***
Наданмен дос болма.
***
Ақымақтың тілі – ұзын.
Сөз бен әрекеттің үйлесімсіздігі
Парасаты таяз адамның көзге бірінші түсетін белгісі – орынсыз көп сөйлеуі мен істің нәтижесіне мән бермеуі. Ойы жинақталмаған жан құнды пікір айтудың орнына жөн-жосықсыз сөзге салынып, өзгенің де уақытын алады. «Ақымақтың сөзі – көп» немесе «Ақымақтың тілі – ұзын» деген қағидалар адамның тілі оның ойлау деңгейін көрсететінін ескертеді. Мұндай адамдар құрғақ уәдеге жақын болғанымен, бастаған ісін тиянақты аяқтай алмайды. Соның салдарынан «Ақымақтың ісі – шала» болып, кез келген бастаманың берекесі қашады. Жауапкершілікті сезінбей, салғырт қарау олардың тұрақты әдетіне айналады.
Өзіне кесірі тиетін ақылсыздық
Кез келген қадамның алдын болжай алмау адамның өзін қауіп-қатерге ұрындырады. «Ақымақтың ақылы – қысқа» делінуі де осы себептен: ол бүгінгі нәпсісі мен лездік көңіл-күйіне еріп, ертеңгі күні туындайтын зардапты елемейді. Сырттан келетін жаудан бұрын, адамның өз қателігі мен надандығы өмірін күйретуі мүмкін. Осыған байланысты «Ақымақ өзіне жау» және «Ақымақтың басы – бәлеге жақын» деген сөздер ойланбай шешім қабылдайтын жанның тыныш өмір сүре алмайтынын, кез келген ортада дау-дамай мен келеңсіздікке жолығып жүретінін меңзейді.
Қоршаған орта және надандықтан арылу жолы
Адамның кіммен араласатыны оның тұлғалық бағытын айқындайды. Ойсыз ортада жүру адамды бірте-бірте сол деңгейге түсіреді. «Наданмен дос болма» деген өсиет орынсыз достықтың соңы өкінішке әкелетінін түсіндіреді, өйткені надан кісі жақсы ниетпен де өзгені тығырыққа тіреуі мүмкін. Сонымен қатар өз қателігін мойындамайтын, көкірегін керген адамға жөн айту – уақытты босқа шығындау, сондықтан «Ақымаққа ақыл айтпа» делінеді. Ал түнектен шығудың жалғыз ем-шарасы – оқу мен білім. «Наданның көзін ғылым ашар» және «Наданның күні қараң» деген пайым білімсіздіктің қараңғылығын тек ізденіс пен ғылым ғана сейілте алатынын көрсетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен мақалда надан адамның күні қараң деп сипатталады?
Өйткені білім мен дұрыс түсінігі жоқ адам өмірде дұрыс бағдар таба алмайды. Ол айналасындағы құбылыстарды дұрыс бағалай алмай, үнемі қателіктерге ұрынады, өз мүмкіндіктерін пайдалана алмай, рухани тоқырауда өмір сүреді.
Ақымаққа ақыл айтудың несі қате?
Ақылсыз адам өзінің білместігін кемшілік деп санамайды, кеңесті сын немесе өзіне жасалған шабуыл деп қабылдайды. Ол өзінің қатесін көретін саналық деңгейге жетпегендіктен, оған ақыл үйрету нәтиже бермейді және бос әурешілік болып шығады.
Тілдің ұзындығы мен істің шалалығы қалай байланысады?
Барлық күш-жігерін бос әңгімеге, өзін көрсетуге жұмсаған жанның нақты іске келгенде төзімі мен қабілеті жетпейді. Тілімен бәрін бітіріп қойғандай көрінгенімен, шынайы әрекетке келгенде тиянақтылық пен тереңдік таныта алмайды.