Көшпелі қазақ тұрмысында көбік – салмағы жоқ, жел үрлесе тарайтын, толқын басылса жоғалатын баянсыз құбылыс ретінде бағаланған. Сондықтан ата-бабамыз оны бос сөздің, желбуаз мақтанның және тұрақсыздықтың баламасы ретінде жиі қолданған. Сөздің қадірін білген халық құрғақ былжырақ пен даңғазалықты көбікке теңеп, мәнді де жүйелі сөйлеуді ту еткен. Сонымен бірге табиғаттағы борпылдақ жұмсақ қарды да «көбік қар» деп атап, оны аңшылық пен төрт түліктің жайылымына тікелей байланыстырған.
Көбік туралы мақал-мәтелдер жинағы
Көп сөз – көбік, аз сөз – алтын.
***
Көл толқыса көбігі бетіне шығады, ел толқыса тентегі шетіне шығады.
***
Көкке қарап түкірме, көзіңе түсер көбігі.
***
Жоғарыға түкірме, Бетіңді көмер көбігі.
***
Көлдің көбігі — қаймағы, Ұрының серігі — айғағы.
***
Көбік қарда түлкі ойнар, көк шалғында жылқы ойнар.
***
Көбік қарда түлкі ойнар, көк көрпеде жылқы ойнар.
***
Көктемеде бір тойдым, көбік қарда бір тойдым.
Мақалдардың мән-мағынасын талдау
«Көп сөз – көбік»: сөз қадірі мен байыппен сөйлеу өнегесі
Қазақ даналығында сөздің салмағы мен нарқы бірінші орынға қойылған. Су бетіндегі көбік қаншалықты көлемді көрінгенімен, оның іші қуыс әрі ғұмыры қысқа. Дәл сол сияқты, мағынасыз көп сөйлеу, байыпсыз мылжыңдық адамның қадірін қашырады. «Аз сөз – алтын» деп түйіндеу арқылы бабаларымыз ойды нақты, түйінді әрі жүйелі жеткізуге баулыған.
«Көл толқыса, көбігі бетіне шығады»: әлеуметтік және философиялық мәні
Тынық суды жел немесе дауыл шайқағанда, түпте жатқан лай мен қалдықтар бетіне көбік болып қалқып шығады. Бұл табиғи заңдылықты бабаларымыз қоғам өміріне дәл бағыттаған. Ел ішінде тыныштық кетіп, дағдарыс немесе аласапыран басталғанда, жеңілтек, арсыз, даңғой жандар бой көрсетіп, елді бүлдіруге тырысады. Мақал қоғамдық дүрбелең тұсында адамдарды ақылға жүгінуге, арзан бедел жинағыштарға ермеуге шақырады.
Табиғат құбылысы ретінде: көбік қар және тұрмыс
«Көбік қар» тіркесі қыстың басында немесе жапалақтап түскен үлпілдек, жұмсақ қарды білдіреді. Аңшылық кәсіпте көбік қар жауғанда із анық көрініп, аң аулау жеңілдейтін болса, мал шаруашылығында мұндай жұмсақ қар түліктің тебіндеп отығуына қолайлы болған. «Көктемеде бір тойдым, көбік қарда бір тойдым» деген нақыл табиғат маусымдарының берекесін дәл бейнелейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Көкке қарап түкірме, көзіңе түсер көбігі» мақалы нені ескертеді?Бұл нақыл адамды тәкаппарлық пен әдепсіздіктен сақтандырады. Өзінен үлкенге, қадірлі азаматтарға немесе тұтас елге тіл тигізіп, жамандық жасаған адамның әрекеті түбінде өз басына қайтып соғатынын білдіреді.
«Көп сөз – көбік» тәрбиелік тұрғыдан қандай сабақ береді?Мақал бос мылжыңдық пен даңғаза сөзден арылып, салмақты, парасатты ой айтуды талап етеді. Сөзді үнемдеп, мағынасына мән беру – парасатты адамның басты белгісі екенін көрсетеді.
«Көл толқыса, көбігі бетіне шығады» сөзінің әлеуметтік астары қандай?Бұл – қоғамдық тұрақсыздық пен дағдарыстың психологиялық көрінісі. Ел іші толқыған сәтте қауымның берекесін кетіретін жеңілтек, бетпақ адамдардың көзге түсетінін ескертетін терең әлеуметтік салыстыру.