Көптен күткен демалыс күні. Сіз тынығып, бой жазуды жоспарлап отырсыз. Кенет телефон шырылдап, алыс не жақын ағайынның бірі шұғыл шаруасын көлденең тартады: біреуіне жөндеу жұмысына қолғабыс керек, біреуі баласын қарай тұруды өтінеді, енді бірі баратын жеріне жеткізіп тастауды сұрайды. Ішкі дауысыңыз «бүгін мүмкіндігім жоқ» деп айқайлап тұрса да, ерніңіз үйреншікті дағдымен «жарайды, барамын» деп сыбырлайды. Телефон тұтқасын қойған сәтте көкірегіңізді өкініш, шаршау және әлгі туысқа деген түсініксіз өшпенділік қариды. Бұл – қазақы ортадағы көңілжықпастық дертінің айқын белгісі. Өз қажеттілігін құрбан етіп, өзгенің көңілін табуға ұмтылудың түбі адамды жеке өмірінен, дербес еркінен және ішкі тыныштығынан айырады.
Шекара – тас қамал емес, ілмегі бар есік
Дәстүрлі қазақ дүниетанымында туыстық байланыс, бауырластық пен бауырмалдық – қоғамның ұйытқысы. Сондықтан батыстық үлгідегі суық оқшаулану мен қатал эгоизм біздің менталитетке қонбайды. Дегенмен, көпшілік жеке шекараны туыстардың арасына соғылған тас қамал деп қате түсінеді. Шын мәнінде, салауатты шекара – бұл қарым-қатынасты ұзақ жылдар бойы сыйластықта сақтау үшін қойылған берік есік. Ол есіктің тұтқасы тек өз қолыңызда болады: қалаған кезіңізде ашасыз, шаршаған не дайын емес сәтте жауып қоясыз.
Біздің қоғамда адамның жеке кеңістігін бұзу көбіне «ұят болады» деген қағидамен бүркемеленеді. «Үлкеннің сөзін жықсаң – ұят болады», «Туысқа көмектеспесең – ел не дейді?». Осылайша, әу баста асыл тәрбие құралы болған ар-ұят ұғымы уақыт өте келе адамның еркін бұғаулайтын манипуляция құралына айналып кетті. Манипуляцияға бой алдырған сайын сіз туысыңызға жақсылық жасап жатқан жоқсыз, тек өзіңізде оған деген жасырын реніш қорын жинайсыз. Мұндай жиналған өкпе ерте ме, кеш пе үлкен дау-дамаймен жарылып, ағайынның арасын біржола суытады.
Ақталу дерті: Неге себепті тым көп түсіндіруге болмайды?
Көп адам бас тарту кезінде ұзақ-сонар ақталуға көшеді: «Көмектесер едім, бірақ дәл қазір анаған баруым керек еді, одан кейін машинам бұзылып тұр еді…». Психология тұрғысынан қарасақ, тым көп ақталу – қарсы тарапқа сіздің шешіміңізді жоққа шығаратын жаңа ілмек сыйлаумен тең. Манипулятор сіз айтқан әрбір себепті шешудің амалын тауып, ақыры өзінің айтқанына көндіреді. «Баратын жеріңе кешке барсаң да болады ғой», «Машинаңды ертең жөндейсің» деген бір ғана жауап сіздің бүкіл қорғанысыңызды талқандайды. Бас тарту қысқа, нақты әрі сабырлы болуы тиіс.
«Сэндвич» әдісінің алгоритмі:1. Жылы сөз немесе түсіністік білдіру: «Маған сенім артқаныңызға рақмет» / «Сіздің жағдайыңызды жақсы түсініп тұрмын».2. Нақты бас тарту (себепті тәптіштемей): «Өкінішке қарай, дәл қазір бұл өтінішті орындай алмаймын».3. Балама ұсыныс немесе жылы тілек: «Қаласаңыз, бұл шаруаның басқа шешімін бірге қарастырайық» / «Келесі жолы алдын ала сөйлесейік».
Өмірлік кейстер: Қалай сыпайы бас тарту керек?
Шекараны сақтау теория жүзінде оңай көрінгенімен, шынайы өмірде белгілі бір дайын сөз тіркестерін талап етеді. Төменде туыстық қатынастарда ең жиі кездесетін үш жағдайға нақты жауап үлгілері берілген.
1-кейіс: Қарызға ақша сұрағанда
Қалтаңызда немесе есепшотыңызда белгілі бір сома бар. Бірақ ол ақша сіздің жеке жоспарыңызға, оқуыңызға, демалысыңызға немесе күтпеген шығындар қорына арналған. Туысқа беруге ниетіңіз жоқ, бірақ бермесеңіз сараң көрінуден қорқасыз.
Қалай айту керек:«Жағдайыңды түсінемін, бірақ бұл қаржы жақын арадағы нақты шығындарыма бекітіліп қойған. Дәл қазір қарыз бере алмаймын. Қаржылық мәселең тезірек оң шешілуіне тілектеспін».Ескерту: Ақшаңыз жоқ деп өтірік айтпаңыз, бар екенін, бірақ басқа мақсатқа жоспарланғанын ашық білдіріңіз.
2-кейіс: Жеке шекараны бұзатын орынсыз сұрақтар
«Қашан үйленесің?», «Баланы қашан босанасың, екіншісін неге кешіктіріп жатырсыңдар?», «Айлығың қанша, неге аз табасың?». Мұндай сауалдар адамның жанына тиіп, қорғану не шабуыл жасау рефлексін оятады. Мұндайда ашуланбай, «Мен-хабарлама» тәсілін қолданып, мәселенің өз құзырыңызда екенін көрсету қажет.
Қалай айту керек:«Уайымдап, жанашырлық танытып жатқаныңызға рақмет. Бірақ бұл – менің жеке кеңістігімдегі мәселе. Бұл туралы нақты жаңалық немесе шешім болған күні міндетті түрде өзім бөлісемін».Табысқа қатысты сұраққа: «Табысым қажеттіліктеріме жетеді, ал нақты сомасын ешкіммен талқыламауды жеке қағидам деп білемін».
3-кейіс: Ескертусіз келетін қонақтар
Қазақта «қонақ келсе – құт келеді» дейді, алайда демалатын уақытта алдын ала ескертпей сау ете қалатын меймандар үй иесінің тыныштығын бұзып, қатты эмоциялық қажуға ұшыратады.
Қалай айту керек:«Келгендеріңізге қуаныштымын, бірақ бүгін біз демалуға арнайы уақыт бөлген едік, алдын ала хабарласпағандықтан сіздерге лайықты көңіл бөліп, күте алмаймын. Келесі жолы алдын ала келісіп, кең-мол отырайық, келістік пе?».
Шынайы сыйластық – жасанды күлкіден жоғары
Жеке шекара орнату жақындардан алыстауды емес, керісінше қарым-қатынасты сауықтыруды көздейді. Іштей тынып, күштеп күлімсіреп жүрген адам туыстарымен ешқашан шын мәнінде бақытты бола алмайды. Сіз «жоқ» деген сөзді байсалды, нық әрі сыйластықпен айтуды үйренген сәтте, айналаңыздағы адамдар да сіздің уақытыңыз бен ресурстарыңызға құрметпен қарай бастайды. Адал шекара – жалған жағымпаздықтың орнын шынайы бауырмалдық пен өзара қадірлестікке босататын жалғыз құрал.