ҚР Еңбек кодексі бойынша өз еркімен жұмыстан кету: бір ай күтпеудің заңды жолдары мен есептесу тәртібі

Кіріспе: «Бір айлық өтеу мерзімі» расымен бұлжымас қағида ма?

Көптеген қызметкерлер жаңа жұмыс орнынан тиімді ұсыныс түскенде немесе шұғыл отбасылық жағдай туындағанда, еңбек шартын бұзу үшін міндетті түрде 1 ай толық істеуге мәжбүрмін деп ойлайды. Жұмыс берушілер де көбіне «заң бойынша бір айсыз жібермеймін» деп қысым көрсетеді. Шын мәнінде, Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі қызметкерді еркінен тыс ұстап отыратын жазалау құралы емес. Заңнамада жұмысты бір ай күтпей-ақ, тіпті бірнеше күнде немесе дереу заңды түрде тоқтатудың нақты тетіктері бар.

Бұл ережені білмеу адамды екі оттың арасында қалдырады: бір жағынан жаңа жұмыс мүмкіндігінен айырылу қаупі, екінші жағынан ескі жұмыс орнымен дауласып, еңбек даптеріне «жұмыстан себепсіз қалу» бабымен таңба бастырып алу қатері туындайды. Олай болса, заң шеңберінен шықпай, құқығыңызды қорғай отырып жұмыстан жедел әрі қауіпсіз кетудің тетіктерін бірге талдайық.

1. Бір айлық ескерту нормасы деген не және оның мерзімі қашан басталады?

ҚР Еңбек кодексінің 56-бабының 1-тармағына сәйкес, жұмыскер өз еркімен еңбек шартын бұзу туралы жұмыс берушіні кемінде бір ай бұрын жазбаша түрде ескертуге құқылы. Бұл норма жұмыскерді «жазалау» үшін емес, кәсіпорын жұмысы тоқтап қалмауы үшін, жұмыс берушіге босаған орынға жаңа маман табуға және іс-құжаттарды өткізіп алуға берілген уақыт болып саналады.

Заңгерлік маңызды нюанс: Бір айлық мерзім өтініш берілген күннен емес, өтініш жұмыс берушіге ресми тіркелген күннің келесі күнінен бастап есептеледі. Мысалы, егер сіз өтінішіңізді 10 қазанда кадр бөліміне тапсырсаңыз, ескерту мерзімі 11 қазаннан басталып, келесі айдың 11-і күні аяқталады. Аталған мерзім аяқталған соң жұмыскер жұмысты тоқтатуға толық құқылы, ал жұмыс беруші тиісті бұйрықты шығаруға міндетті.

Өмірлік мысал: Маман жаңа компаниядан оффер алып, жұмысқа 10 күннен кейін шығуы керек болды. Басшылық «заң бойынша 1 айсыз босатпаймын» деп өтінішті қабылдаудан бас тартты. Қызметкер өтінішті кеңсе арқылы ресми тіркемей, сол күні жұмысқа шықпай қойды. Нәтижесінде компания оны Еңбек кодексінің 52-бабымен «жұмыстан себепсіз қалу» (прогул) фактісі бойынша жұмыстан шығарып, жаңа жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Мұндай қателікке жол бермеудің заңды жолдары төменде көрсетілген.

2. Бір ай күтпей жұмыстан кетудің 3 заңды жолы

1-жол: Тараптардың өзара келісімі (ҚР ЕК 56-бабы, 2-тармағы)

Еңбек кодексінде қызметкер өз еркімен кету туралы өтініш жазғанда, жұмыс берушімен өзара келісімге келе отырып, бір айлық мерзімнен қысқа уақытты белгілей алатыны нақты жазылған. Бұл — ең қауіпсіз әрі бейбіт шешім.

• Іс-әрекет тәртібі: Өтініште нақты босату күнін көрсетесіз: «Мені 202X жылғы «___» ________ бастап өз еркіммен, тараптардың келісімі бойынша еңбек шартын бұзу арқылы жұмыстан босатуыңызды сұраймын».
• Шарт: Жұмыс беруші аталған өтінішке қолын қойып, бұрыштама (виза) соғып, бұйрық шығаруға келіссе, сіз өтініште көрсетілген күні ешқандай өтеу мерзімінсіз кете аласыз. Бұл мерзім 1 күн де, 3 күн де болуы мүмкін.

2-жол: Жұмыс берушінің еңбек шарты мен заң талаптарын бұзуы (ҚР ЕК 56-бабы, 3-тармағы)

Егер кәсіпорын басшылығы өз міндеттерін орындамаса, заң жұмыскерге жедел түрде жұмысты доғаруға толық мүмкіндік береді. Оған мынадай жайттар жатады: жалақыны үнемі кешіктіру, еңбек жағдайын қамтамасыз етпеу, қауіпсіздік техникасын бұзу, үстеме жұмысқа заңсыз тарту.

Бұл механизм былай жүзеге асады:

1. Қызметкер жұмыс берушіге еңбек шарты талаптарының орындалмағаны туралы жазбаша талап-арыз жолдайды.
2. Жұмыс берушіге осы бұзушылықтарды жою үшін 3 жұмыс күні беріледі.
3. Егер 3 жұмыс күні ішінде бұзушылық жойылмаса, жұмыскер жұмыс берушіні тағы 3 жұмыс күні бұрын жазбаша хабардар етіп, еңбек шартын тоқтатады.

Осылайша, тұтас 1 ай бойы күтудің орнына, бір аптаның ішінде заңды түрде жұмыстан шығуға болады.

3-жол: Сынақ мерзімі кезеңінде жұмыстан кету (ҚР ЕК 37-бабы)

Егер сіз жұмысқа жаңадан қабылданып, еңбек шартыңызда сынақ мерзімі көрсетілген болса, жұмыстан шығу процедурасы айтарлықтай жеңілдейді. Бұл кезең тек жұмыс берушінің қызметкерді тексеруі үшін ғана емес, қызметкердің де ұжым мен қызметтің өзіне лайықтылығын бағалауына беріледі. Сынақ мерзімі аяқталғанға дейін жұмыс сізге сәйкес келмесе, күнтізбелік бір ай күту міндетті емес — басшылықты қысқа мерзімде жазбаша ескертіп, шартты тоқтатуға болады.

Басты қауіп: Ашуға беріліп немесе ауызша келісіп жұмысқа шықпай қою неге әкеледі?Көп жағдайда жұмыскер басшыға ауызша айтып, «жарайды, кете бер» деген сөзіне сеніп, келесі күні жұмысқа шықпай қалады. Басшылық сөзінен тайқып, акт толтырады да, ҚР ЕК 52-бабы 1-тармағының 6-тармақшасы бойынша бір жұмыс күні ішінде үш және одан да көп сағат бойы дәлелді себепсіз жұмыста болмағаны үшін (жұмыстан қалу — «прогул») тәртіптік жаза қолданып, жұмыстан шығарады. Бұл болашақ мансабыңызға үлкен нұқсан келтіреді. Сондықтан кез келген шешім тек ресми қағаз жүзінде бекітілуі тиіс!

3. Толық есеп айырысу тәртібі (ҚР ЕК 113-бабы, 4-тармағы)

Жұмыстан шығу туралы бұйрық шыққаннан кейін, ең маңызды кезең — ақшалай есеп айырысу. Көптеген мекемелер «бізде жалақы айдың 10-ы күні төленеді, сол кезде бірге түседі» деп қызметкердің ақшасын кешіктіріп жатады. Бұл — заңсыз.

ҚР Еңбек кодексінің 113-бабының 4-тармағына сәйкес, еңбек шарты тоқтатылған кезде жұмыскерге тиесілі барлық сомаларды төлеу еңбек шарты тоқтатылған күннен бастап үш жұмыс күнінен кешіктірілмей жүргізіледі.

Соңғы есеп айырысу сомасына не кіреді?

• Нақты істелген күндердің жалақысы: Соңғы айда нақты жұмыс істеген барлық сағаттарыңыз бен күндеріңіз үшін төленетін еңбекақы.
• Пайдаланылмаған жыл сайынғы ақылы еңбек демалысының өтемақысы (ҚР ЕК 96-бабы): Егер жұмыс істеген кезеңіңізде демалыс күндеріңіз жинақталып, оны алып үлгермеген болсаңыз, әрбір пайдаланылмаған күн үшін толық көлемде өтемақы төленуге тиіс.
• Еңбек немесе ұжымдық шартта көзделген болса — басқа да қосымша үстемеақылар мен тиесілі сыйлықақылар.

Егер төлем кешіктірілсе не болады?

Егер жұмыс беруші тиісті қаражатты 3 жұмыс күні ішінде аудармаса, ҚР ЕК 113-бабының 4-тармағына сәйкес, ол әрбір мерзімі өткен күн үшін Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің базалық мөлшерлемесі мөлшерінде қызметкерге өсімпұл (пеня) төлеуге міндетті болады. Бұл норма жұмыс берушінің жауапкершілігін қатаң белгілейді.

4. Қызметкерге арналған қадамдық нұсқаулық

Өз құқығыңызды қорғап, дау-дамайсыз кету үшін келесі алгоритмді орындаңыз:

1. Өтінішті екі данада дайындаңыз: Бірінші данасы жұмыс берушіге (кадр бөліміне немесе кеңсеге) тапсырылады, ал екінші данасына құжатты қабылдаған тұлғаның қолы, аты-жөні, лауазымы, қабылданған күні және кіріс нөмірі қойылып, өзіңізде сақталады. Бұл — мерзімді есептеудің жалғыз бұлтартпас дәлелі.
2. Құжатты тікелей қабылдамаса — пошта арқылы жолдаңыз: Егер кадр бөлімі өтінішті алудан қасақана бас тартса, оны тапсырыс хатпен (уведомлениемен) немесе ресми электрондық құжат айналымы (e-Otinish / кәсіпорынның ресми кеңсе поштасы) арқылы жіберіңіз. Тапсырыс хаттың табысталған күні ескерту жасалған күн болып есептеледі.
3. Бұйрықпен танысып, көшірмесін алыңыз: Жұмыстың соңғы күні еңбек шартын бұзу туралы бұйрықпен танысып, қолыңызды қойыңыз және бұйрықтың көшірмесін өзіңізге талап етіңіз.
4. Ақша түспесе — келісу комиссиясына немесе Еңбек инспекциясына жүгініңіз: 3 жұмыс күні ішінде есеп айырысу сомасы түспесе, алдымен мекеме ішіндегі Келісу комиссиясына (Согласительная комиссия) арыз бересіз. Мәселе шешілмесе немесе комиссия болмаса, жергілікті Еңбек инспекциясына (Мемлекеттік еңбек инспекциясы басқармасы) шағым түсіресіз. Олар тексеру жүргізіп, жұмыс берушіні міндеттеп қана қоймай, әкімшілік айыппұл салады.

Түйін

Жұмыстан өз еркімен кету кезінде бір айлық ескерту мерзімі бұлжымас темір ереже емес. Басшылықпен дұрыс келіссөз жүргізу (56-бап, 2-тармақ) немесе еңбек шартының бұзылу фактілерін заң жүзінде көрсету арқылы уақытты бірнеше күнге дейін қысқартуға болады. Бастысы — барлық келісім мен өтініштерді жазбаша құжаттап, соңғы есеп айырысудың 3 жұмыс күні ішінде толық төленуін қадағалау.