2023 жылдан бастап елімізде Конституциялық сот жұмысын қайта бастағанда, көпшілік мұны әділдік іздеген кез келген жанның соңғы үміті деп қабылдады. Алайда ресми статистика көңіл көншітпейді: түскен өтініштердің басым бөлігі қарауға қабылданбай, иесіне кері қайтарылып жатыр. Мұның себебі соттың немқұрайлығында емес, азаматтардың бұл институттың табиғаты мен мән-мағынасын жете түсінбеуінде жатыр. Көп адам Конституциялық сотты аудандық немесе облыстық соттың үкімінен арызданатын «төртінші саты» ретінде көреді. Бұл — түбегейлі қате түсінік.
«Қарапайым сот емес»: Конституциялық соттың басты ерекшелігі
Конституциялық сот пен жалпы юрисдикциядағы (аудандық, қалалық, облыстық немесе Жоғарғы) соттардың арасында жер мен көктей айырмашылық бар. Қарапайым соттар нақты дауды: кімнің кімге қарыз екенін, қылмыстың қалай жасалғанын, куәгерлердің рас не өтірік айтқанын және дәлелдемелердің дұрыстығын тексереді.
Ал Конституциялық сот нақты істің мән-жайына бас қатырмайды. Ол:
- Куәгерлерден жауап алмайды;
- Қылмыстық немесе азаматтық істің томын бастан-аяқ ақтарып, дәлелдемелерді қайта таразыламайды;
- Судьяның жеке шешімінің әділ не әділетсіз болғанына баға бермейді.
Бұл органның жалғыз әрі басты миссиясы — сіздің ісіңізде қолданылған заңның, қаулының немесе өзге де нормативтік-құқықтық актінің ел Конституциясына сай келетін-келмейтінін тексеру. Яғни, сот судьяның қателігін емес, мемлекет қабылдаған заңның өзіндегі қателікті, адам құқығын бұзатын норманы түзейді.
Жүгінудің екі темірдей шарты
Қатардағы азамат Конституциялық сотқа өзі ойлаған кез келген уақытта бара алмайды. Заң бойынша еңсерілуі тиіс екі бұлжымас талап бар:
1. Даулы заң нормасының азаматқа тікелей қолданылуы
Сіз жай ғана газеттен немесе ғаламтордан қандай да бір заңды оқып, «мына бап Конституцияға қайшы екен» деп шағымдана алмайсыз. Сол заң нормасы сіздің нақты ісіңізде қолданылып, құқығыңыз бен бостандығыңызды шектегені сот актісімен расталуы қажет. Басқаша айтқанда, құқықтық зардапты жеке басыңыздан өткерген болуыңыз шарт.
2. Сот қорғауының барлық сатыларынан өту (ішкі тетіктерді тауысу)
Конституциялық сотқа бірінші сатыдағы аудандық сот шешім шығара салысымен шағымдануға болмайды. Сіз жалпы сот жүйесінің барлық мүмкіндіктерін пайдаланып бітуіңіз керек. Яғни сот актісі заңды күшіне еніп, апелляциялық сатыдан өтуі тиіс. Егер заңда кассациялық саты көзделген болса, сол сатылардың барлығы таусылуы қажет. Тек мемлекеттің жалпы сот жүйесі мәселеңізді заң аясында шеше алмағанда ғана Конституциялық соттың есігі ашылады.
Мерзім және өтінішке қойылатын нақты талаптар
Мерзімі: Жеке шағым сот актісі заңды күшіне енген күннен бастап 1 жылдан кешіктірілмей берілуі тиіс. Егер осы мерзім өтіп кетсе, Конституциялық сот өтінішті қараусыз қалдырады. Өткізіп алған мерзімді қайта қалпына келтірудің негіздері де өте шектеулі.
Өтініш жазу — кездейсоқ жазылатын хат емес, ол қатаң құрылымды қажет ететін заңдық құжат. Шағымда мына мәліметтер толық көрсетілуі тиіс:
- Өтініш берушінің аты-жөні, ЖСН-і, мекенжайы және байланыс деректері;
- Құқығы бұзылды деп есептейтін нақты сот актілерінің атауы, нөмірі мен күні;
- Конституцияға қайшы деп танылуы талап етіліп отырған заңның немесе нормативтік актінің нақты бабы, бөлігі, тармағы;
- Аталған норма Ата Заңымыздың қай бабына және не себепті қайшы келетінін заңгерлік тұрғыдан дәлелдейтін дәйекті негіздеме;
- Даулы норманың сіздің нақты ісіңізде қалай қолданылғанын айғақтайтын сот шешімдерінің көшірмелері.
Шағым неліктен қабылданбайды? Жиі кездесетін қателіктер
Тәжірибеде азаматтар келесі төрт қателікке жиі ұрынады:
- Судьяның әрекетіне шағымдану: «Судья пара алды», «істі дұрыс зерттемеді», «қарсы тарапқа бүйрегі бұрды» деген сарындағы өтініштер лезде қайтарылады. Мұндай мәселелермен Сот жюриі немесе тиісті құқық қорғау органдары айналысады.
- Заңды емес, оның қолданылуын даулау: Заңның өзі дұрыс, бірақ сот оны бұрмалап қолданған жағдайда бұл Конституциялық соттың құзырына кірмейді. Бұл — Жоғарғы соттың қадағалайтын мәселесі.
- Сот сатылары аяқталмаған: Іс әлі аудандық сотта немесе апелляцияда қаралып жатқанда берілген шағымдар бірден кері қайтарылады.
- Құқықтық дәйектің болмауы: Шағым иесі заңның нақты қай нормасы Конституцияның қай қағидатына (мысалы, теңдік құқығына, меншік құқығына немесе сот арқылы қорғалу құқығына) қайшы екенін теориялық әрі логикалық тұрғыда сипаттап бере алмаса, аппарат өтінішті өндіріске қабылдаудан бас тартады.
Жеңіске жеткен күн: Азаматтың өз ісі қалай қайта қаралады?
Көпшілікті мазалайтын басты сұрақ: «Егер Конституциялық сот менің пайдама шешім шығарса, сотталып кеткен туысым босай ма, әлде тартып алынған мүлкім қайтарыла ма?»
Конституциялық соттың өзі сотталғанды босатпайды және мүлікті алып бермейді. Бірақ оның нормативтік қаулысы — бұрын шыққан сот шешімдерін жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қайта қарауға мызғымас заңды негіз болады.
Алгоритм былай өрбиді: Конституциялық сот дауланған заң нормасын «Конституцияға қайшы» деп танып, оның күшін жояды. Осыдан кейін азамат өзінің ісі қаралған сотқа жүгініп, бұрынғы күшіне енген үкімнің немесе шешімнің күшін жоюды талап етеді. Себебі ол шешім енді заңсыз деп танылған норманың негізінде қабылданған болып шығады. Нәтижесінде жалпы сот істі жаңадан, конституцияға қайшы норманы есепке алмай, әділ бағамен қайта қарауға міндетті.
Қорыта айтқанда, Конституциялық сотқа шағым түсіру — қарапайым шағымдану емес, ол мемлекеттің заңнамалық қателігімен күресетін күрделі әрі жауапты процесс. Мұнда эмоцияға емес, салқынқанды құқықтық сауаттылыққа басымдық берілуі керек.