Кеңестік кезеңнің көгілдір экраны партиялық нұсқаулықтардың жаттанды ұранын қайталап, тоқыраудың салқын қалыбына сыйып жатқанда, қазақ телевизиясына жаңа тыныс, бұрын-соңды болмаған парасатты батылдық келді. Ол – мемлекеттік қатаң цензураның шеңберін бұзып, эфирден ұлттық намыс пен адамзаттық абырой жайлы сөз қозғаған Сағат Әшімбаев еді. Дәл осы тұста «Парыз бен қарыз» бағдарламасы жай ғана апталық хабар емес, рухани тұншығуды бастан өткеріп жатқан қалың жұрттың ар-ождан мінберіне айналды.
Қасаң қағидалар шеңберін бұзған батылдық
1980 жылдардың соңы – «қайта құру» кезеңі мен Желтоқсан көтерілісінен кейінгі күрделі рухани ахуал тоғысқан уақыт. Ұлттық намыс жараланып, қоғамның еңсесі түсіп тұрған осы кезеңде телеэфирден шындықты айту аса зор азаматтық ерлікті талап ететін. Сағат Әшімбаев жалаң саяси ұрандар мен жасанды мадақтардың орнына өмірдің өзекжарды сұрақтарын шығарды. Ол қозғаған тақырыптар кеңестік идеологияның «бақытты да алаңсыз қоғам» деген жалған қабығын сыпырып тастап, халықты өз болмысына үңілуге шақырды.
Әшімбаевтың эфирдегі образы да өзгеше болатын. Ол көрерменге жоғарыдан төніп ақыл айтпады, керісінше, олардың көкейіндегі күдік пен үмітке ортақтасып, терең ойға жетеледі. Әр сөзінің астарында ақиқатқа құштарлық, жалтақтамай тура сөйлейтін қазақы парасат жатты.
«Парыз бен қарыз»: Сұхбат емес, қоғамның өз ар-ұятына есеп беруі
Бағдарламаның феномені – оның жанрлық шеңберден шығып, үлкен философиялық диспутқа айналуында еді. Бұл хабарда Сағат Әшімбаев қазақтың беткеұстар зиялыларын, ғалымдары мен жазушыларын, өндіріс пен өнер адамдарын студияға шақырып, жалаң табыстарды емес, рухани тоқырауды, тіл мәселесін, экологиялық қасіреттер мен ұлттық тәрбие деңгейін талқылады.
Әшімбаев сұхбат жүргізуші ретінде ерекше этика мен сұхбаттасын тапжылмай тыңдай білу мәдениетін көрсетті. Ол қонағының сөзін жай тыңдап қана қоймай, ой астарын қаузап, өткір мәселені парасат биігінде қадап қоятын: «Адам болып туған соң, өзіңді өсірген ортаның, туған топырақтың алдындағы парызың қайсы, қарызың қайсы?» деген сауал тек студиядағы кейіпкерге емес, экран алдында отырған миллиондаған көрерменге бағытталды.
Эфирдің күші және оянған қоғамдық сана
«Парыз бен қарыз» көрсетілген сағаттарда қазақ ауылдары мен қалаларында көшелер қаңырап қалатын. Бұл жай ғана танымдық қызығушылық емес, шындыққа шөлдеген көңілдердің рухани тазару сәті еді. Қоғам өзінің өткені мен болашағына тура қарауға, кешегі қорқыныш пен жалтақтықты еңсеруге бел буды. Бағдарлама редакциясына мыңдаған хаттар қарша борады; халық телеарнаны мемлекеттік насихат құралы ретінде емес, өз мұңы мен жанайқайын жеткізетін жалғыз тірек деп қабылдай бастады.
Әшімбаев ұлт қайраткерлерінің ой-тұжырымдарын жария етіп қана қоймай, жаңа буынның санасына «азаматтық парыз» деген ұғымды сіңірді. Ол цензураның қылышынан сескенбей, елдіктің іргесін бекемдейтін тақырыптарды күн тәртібіне шығара білді. Оның эфирінен басталған ой еркіндігі кейін ұлттық жаңғыру мен егемендікке деген ұмтылыстың қуатты рухани негізіне айналды.
Бүгінгі медиаға сабақ: Сөз салмағы мен кәсіби жауапкершілік
Сағат Әшімбаевтың телевизиядағы тәжірибесі бүгінгі тәуелсіз медиа кеңістігі үшін өзектілігін жоғалтқан жоқ. Қазіргі ақпараттық тасқын мен арзан рейтинг қуу дәуірінде оның парасатты ұстамдылығы мен эфир тазалығына қойған қатаң талабы үлгі болып қала береді. Сөз бостандығы – жай ғана ойға келгенді айту емес, ол – халық алдындағы орасан зор жауапкершілік екенін Әшімбаев өз өмірімен дәлелдеп кетті.
«Парыз бен қарыз» бағдарламасы қойған талап – журналистің жеке ар-ұяты мен кәсіби парызына деген адалдық. Бүгінгі қазақ медиасына дәл осындай тереңдік, ұлт мүддесін жеке амбициядан биік қоятын табандылық пен қоғамның жарасын емдейтін парасатты үн ауадай қажет.