Ұлттық бірыңғай тестілеуге дайындалып жүрген түлектер мен әдебиет сүйер қауымның мәтін талдауда жиі сүрінетін бір тұсы бар: ол — метафора мен метонимияны ажырату. Екеуі де сөздің ауыспалы мағынасына, яғни троп түріне жатады. Сырттай қарағанда, екеуінде де бір ұғымның аты екінші ұғымға ауысып тұрғандай көрінеді. Алайда бұл ауысудың ішкі табиғаты бір-біріне мүлде ұқсамайды. Түпкі логикасын ұғынбаған оқырманға «уақыт сырғыды» мен «зал қол соқты» тіркестері бірдей көрінуі мүмкін, бірақ олардың біреуі — метафора, екіншісі — метонимия.
Негізгі айырманың қарапайым формуласы
Екі тәсілдің түйінін жаттанды анықтамасыз-ақ есте сақтаудың бір ғана формуласы бар:
- Метафора = Ұқсастық. Мұнда шын мәнінде бір-бірімен еш жанаспайтын, екі бөлек әлемге тән құбылыстардың ортақ бір қасиеті (түсі, пішіні, мінезі, қозғалысы) салыстырылады. Бұл — жасырын теңеу.
- Метонимия = Байланыс немесе жанасу. Мұнда ешқандай ұқсастық болмайды. Екі ұғым өмірде шынымен де қатар жүреді, бірін-бірі толықтырады, кеңістікте не уақытта шектесіп жатады.
Метафораны танудың кілті: «Сияқты» сынағы
Метафора — сыртқы не ішкі ұқсастыққа негізделген көркем балама. Оны анықтаудың ең сенімді тәсілі — сөйлемге «сияқты», «тәрізді» деген теңеу шылауларын қойып көру. Егер сөйлемнің мағынасы бұзылмай, толыққанды теңеуге айналса, алдыңызда анық метафора тұр.
Мысалы:
- «Уақыт — емші» десек, уақыттың адам сияқты дәрі жазып беретін қасиеті жоқ. Бірақ жан жарасын уақыт өте келе жазатын қасиеті дәрігерге ұқсайды («Уақыт емші сияқты»).
- «Өмір — теңіз» дегенде өмір судан құралмаған, тек оның арпалысы, толқыны, тереңдігі теңізге тәріздес («Өмір теңіз тәрізді»).
- «Болаттай берік жігер» немесе «темірдей тәртіп» тіркестерінде де материалдың қаттылығы адам мінезі мен қағидасына балама ретінде алынған.
Метонимияны тану жолы: Нақты өмірлік қатынастар
Метонимияда заттар бір-біріне мүлде ұқсамайды, бірақ арасында өмірлік логикалық байланыс болады. Бір затты айтқанда, екінші зат еріксіз ойға оралады. Бұл байланыс мынадай негізгі жүйелерге бөлінеді:
- Автор мен оның шығармасы: «Мұхтарды оқып отырмын». Біз жазушының өзін емес, оның қолынан шыққан кітабын немесе туындысын оқимыз. Адам мен оның еңбегі бір-біріне ұқсамайды, олардың арасында себеп-салдарлық байланыс бар.
- Ыдыс пен оның ішіндегі зат: «Шөлдеп келіп, екі кесе іштім». Адам шындығында кесенің өзін жеп-ішпейді, оның ішіндегі қымызды не шайды ішеді. Ыдыс пен сұйықтық жанасып тұрғандықтан, бірінің аты екіншісіне көшкен.
- Орын/мекен мен ондағы адамдар: «Ауыл тегіс жиналды» немесе «Бүкіл зал ду қол соқты». Жер бедері мен ғимарат өздігінен қол соқпайды, мұнда мекен атауы арқылы сондағы тұрғындар мен көрермендер айтылып тұр.
- Материал мен одан жасалған бұйым: «Қолына күміс тағыпты». Бұл жерде сөз күміс кесегі туралы емес, содан соғылған жүзік, білезік сияқты әшекей туралы болып тұр.
- Бөлшек арқылы бүтінді білдіру (синекдоха): Бұл — метонимияның дербес, ең айқын тармағы. «Қорада он шақты тұяқ қалды» дегенде тұяқтың өзі емес, тұтас мал меңзеледі. «Жат жұртқа бір бас тәуелді» дегенде тұтас адам ұғымы бір ғана бас мүшесі арқылы беріледі.
Салыстырудың экспресс-алгоритмі
Көркем мәтінде ауыспалы мағыналы сөз кездескенде, өзіңізге мына екі қарапайым сұрақты ретімен қойыңыз:
- 1-сұрақ: «Бұл екі ұғым бір-біріне сырттай не іштей ұқсай ма?»Егер «иә» деп жауап берсеңіз және арасына «сияқты» сөзін қисынды түрде қоя алсаңыз — бұл метафора.
- 2-сұрақ: «Бұл екі ұғым шынайы өмірде бірін-бірі толықтырып, жанасып тұр ма?»Егер олардың арасында еш ұқсастық болмаса, бірақ бірінің көлеңкесінде екіншісі тұрса (автор — кітап, ыдыс — ас, орын — адам) — бұл метонимия.
Мәтінмен жұмыс: Тәжірибелік мысалдар
Енді екі үзіндіні алып, осы алгоритмге салып көрейік.
1-мысал: «Жүрегім — менің қырық жамау дорбамдай…» (немесе «Қара бұлт қабағын түйіп тұр»).Бұлт адамға ұқсай ма? Жоқ, бірақ түнеріп тұрған қалпы адамның қабақ шытқан сәтіне ұқсатылған. Сондықтан бұл — метафора.
2-мысал: «Бұл жаңалықты естігенде бүкіл мектеп дүрлікті».Мектептің қабырғасы мен шатыры дүрліге алмайды. Бұл жерде мекеме ғимараты арқылы соның ішіндегі мұғалімдер мен оқушылар айтылып тұр. Ғимарат пен адамдар ұқсас емес, олар бір кеңістікте жанасып тұр. Демек, бұл — метонимия.
Троптарды ажырату ереже жаттаудан емес, сөздің ішкі салмағы мен логикасын сезінуден басталады. Ауысқан мағынаның артында «ұқсастық» жатыр ма, әлде «нақты өмірлік байланыс» тұр ма — осы түйінді байқаған сәтте мәтіннің сыры да, сұлулығы да бірден ашылады.