Көшпелі өркениеттің дүниетанымында тұлпар – батырдың жан серігі ғана емес, оның рухани әлемінің егізі, тіпті тағдырының қалқаны. Қазақ қаһармандық дастандарында ердің құны тұлпардың екпінімен, мемлекеттің тұтастығы аттың жалымен байланыстырылады. «Қобыланды батыр» жырындағы Тайбурылдың орны мен болмысы – эпостық мифтен гөрі далалық зоотехния мен атбегілік өнердің шегіне жеткен көркем шежіресі. Мұндағы басты қозғаушы күш – ерлік пен қарудың емес, табиғаттың тылсым тынысын дөп басқан әйел парасатының жеңісі.
Үйірден суырылған жауһар: Құртқаның сыны
Құртқаның қалың жылқының ішінен торы биенің бауырынан туған көкше бурыл құлынды таңдауы – жай әулиелік немесе соқыр сезімнің нәтижесі емес. Бұл – ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі қазақ сынының, далалық селекцияның шыңы. Жырда Құртқаның талғамы алғашқы сәттен-ақ нақты зоологиялық және физиологиялық белгілермен дәйектеледі:
«Жылқы ішінде бір тай бар,Торы биеден туған тай,Омырауы есіктей,Ойынды еті бесіктей,Төрт аяғы қазықтай,Омыртқасы жазықтай…»
Сыншы қыз тұлпардың әлі жетілмеген қаңқасынан болашақ ғаламат жылдамдық пен төзімділіктің сипатын таниды. Омырауының кеңдігі – өкпе мен жүректің еркін тыныстауына кепілдік берсе, төрт аяғының қазықтай тік әрі берік болуы – ұзақ жортуыл мен тасты өлкеде табанының тозбауының белгісі. Құртқаның көрегендігі – жасырынып жатқан генетикалық әлеуетті уақытынан бұрын көріп, оны көздің қарашығындай сақтауында жатыр.
Тұлпар баптаудың құпиясы: Қараңғы үй және 43 күндік ырғақ
Тайды тұлпарға айналдыру – ұзақ уақытқа созылған аса нәзік ғылыми-тәжірибелік үдеріс. Құртқа Бурылды үйірден бөліп алғаннан кейін оны күндіз-түні баптап, қатаң режимге бағындырады. Жыр мәтінінде баптаудың көне құпиялары бірінен соң бірі ашылады:
- Жарықтан оқшаулау: Атты күннің көзі мен желдің өтінен сақтап, қараңғы сарайда (көлеңкеде) ұстау. Бұл – жылқының тыныштығын сақтап, артық май қабаттарын белгілі бір қалыпқа келтіру және көз жанарының қырағылығын арттыру тәсілі.
- Азық беру жүйесі: Тұлпарға қарапайым шөп пен суды мөлшерсіз беруге тыйым салынған. Оған биенің сүті, бал-шекер қосылған таза сусын, кей кезеңдерде сүтке иленген бидай немесе арпа ұсынылады. Бұл бұлшықет талшықтарының ауырламай, серпімді әрі тығыз болып қалыптасуына әсер еткен.
- Мезгіл шегі – 43 күн: Тұлпардың бабына жетуіне тура 43 күн белгіленеді. Көшпелілердің жылқы физиологиясын терең білгені соншалық, баптың әрбір күнінің өз физиологиялық қызметі болған. Аттың ішкі майы балқып, қара еті қатып, сіңірі тастай бекуі үшін дәл осы уақыт мөлшері міндетті еді.
Кесілген үш күн: Батыр асығыстығы мен әйел даналығы
Дастанның ең драматикалық тұсы – Қобыландының анасы Аналықтың хабарын естіп, ел қорғауға асығуы. Батыр намысы мен ашуы сабырды жеңіп, баптаудың қырық үшінші күнін күтпей, қырық күнде тұлпарды аттануға мәжбүрлейді. Міне, осы жерде ер мінезінің өршіл албырттығы мен дала әйелінің кемеңгер дәлдігі бетпе-бет келеді.
Құртқа батырға жалынып:
«Шығармадың қырық үш күн,Үш күнің қайда қалды деп,Тұяғы етке тиер деп,Етке тиген Бурылдың,Қабырғасын сөгер деп…»
деп зар илейді. Баптың толық аяқталмауы салдарынан Тайбурылдың тұяғының түбі әлі толық қатпаған, қанаты (жүйріктіктің мифтік әрі физикалық символы) әбден пісіп-жетілмеген еді. Кем қалған үш күн – кейін батырдың өміріне қауіп төндіретін, Қобыландыны шарасыздық күйге түсіретін басты сынаққа айналады. Бұл эпизод арқылы көшпелі дүниетаным мына бір қатал ақиқатты шегелейді: ең ұлы мақсаттың өзі табиғат пен баптың қасиетті заңын бұзуға құқылы емес.
Аспан мен жердің арасындағы шабыс
Қобыланды тұлпарға мініп, Қызыл ердің қасына қол салып, шапқан сәт – қазақ эпосындағы ең асқақ поэтикалық көріністердің бірі. Жыршы Бурылдың екпінін бейнелегенде сөз құдіретінің ең жоғарғы динамикасын қолданады. Мұнда гипербола мен мифопоэтика біртұтас құбылысқа айналады:
Тайбурыл қара жерді баспай, көлден ұшқан қаздай сызылып, аспандағы құспен қатарласады. Қара тасты жарып шыққан тұяғынан от шашырап, екпінінен қара орман қозғалады. Құртқаның ескерткен үш күнінің сыры осы тұста көрінеді: Қобыланды алып Қараманның қамалына жету үшін үлкен көл мен орды аттап өтуі керек болады. Сол сәтте Бурылдың қанаты талып, тұяғының етіне қан қатқандай қиындық туады. Бұл тек батырлықтың ғана емес, тұлпардың бапталған текті табиғаты мен Құртқаның рухы салған жолдың арқасында ғана жеңілетін тылсым меже еді.
Түйін: Көшпелі рухтың мәңгілік формуласы
«Қобыланды батыр» жырындағы Тайбурылдың шабысы – жай ғана әсірелеу емес, қазақтың тұлпар баптау институтының энциклопедиясы. Ал осы ұлы дастанның көлеңкесіндегі нағыз кемеңгер – Құртқа. Ол ердің бағын ашатын, мемлекеттің қауіпсіздігін стратегиялық тұрғыдан жоспарлайтын, табиғат пен адамның арасын үйлестіретін парасатты әйел идеалы.
Тайбурыл мен Құртқаның бейнесі арқылы көшпелілер мәдениеті ұрпаққа өшпес өсиет қалдырды: жеңіс тек білектің күшімен немесе ашудың серпінімен келмейді; нағыз жеңіс – білімге негізделген сыншылдық, шыдамды талап ететін бапкерлік және табиғат үйлесімін бұзбайтын кемеңгерлік тоғысқан жерде ғана салтанат құрады.