«Адам қайтыс болған соң алты ай күту керек, тек содан кейін ғана құжат жинауға кірісеміз». Бұл — заңгерлер мен нотариустар күнделікті тәжірибесінде ең жиі кездестіретін қауіпті әрі өрескел қателік. Азаматтардың көбі марқұмның артында қалған мүлікті рәсімдеу үшін 6 ай өтуін күтіп, үйінде қарап отырады. Нәтижесінде заңмен белгіленген мерзім өтіп кетіп, адамдар өздеріне тиесілі баспанадан, көліктен немесе банктегі депозиттен қағылады не соттың табалдырығын тоздыруға мәжбүр болады.
Шын мәнінде, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі бойынша мұраны алты ай өткен соң емес, адам қайтыс болған күннен бастап дәл осы 6 айдың ІШІНДЕ қабылдау шарт. Алты ай өткеннен кейін нотариус құжат қабылдауды тоқтатып, тек мұрагерлік құқық туралы куәлікті қолыңызға береді. Егер осы мерзімде арыз беріп үлгермесеңіз, сіз мұраны қабылдаудан бас тартқан болып саналуыңыз мүмкін.
Заң бойынша мұрагерлік: Бірінші кезекте кімдер тұр?
Егер марқұм көзі тірісінде ресми өсиет қалдырмаған болса, мүлік Қазақстан заңнамасына сәйкес кезек тәртібімен бөлінеді. Заңда сегіз кезек қарастырылған, алайда тәжірибеде істің 90%-ы алғашқы екі кезек шеңберінде шешіледі. Ең басты қағида: алдыңғы кезектегі бір ғана мұрагер болса да, келесі кезектегілер мұраға шақырылмайды.
1-кезектегі мұрагерлер:
- Марқұмның балалары (соның ішінде ресми түрде асырап алынған балалары, сондай-ақ ол дүниеден өткен соң туған балалары);
- Заңды некедегі жұбайы (азаматтық некедегі, яғни АХӘТ бөлімінде тіркелмеген жандарға бұл құқық жүрмейді);
- Ата-анасы (асырап алушылары).
Егер бірінші кезектегі мұрагерлердің ешқайсысы болмаса, бас тартса немесе мұрадан шеттетілсе, құқық 2-кезекке (туған және әке-шешесі бір/бөлек аға-інілері мен апа-сіңлілері, сондай-ақ атасы мен әжесі) өтеді.
Тәуекел мысалы: Ерлі-зайыптылар 15 жыл бойы бірге тұрған, бірақ ресми некеге отырмаған («азаматтық неке»). Ер адам кенеттен қайтыс болып, өсиет қалдырмаған. Оның артында тек алыста тұратын қарт анасы қалды. Бұл жағдайда бірге тұрған әйел заңды мұрагер болып саналмайды, ал барлық мүлік толығымен марқұмның анасына өтеді. Тіпті ортақ алынған мүлік болса да, әйелге өз үлесін сот арқылы дәлелдеу өте күрделі болмақ.
Мұра қалай бөлінеді: Бір туыс үнсіз қалса, оның үлесі қайда кетеді?
Бір кезектегі мұрагерлердің құқығы тең және мұралық мүлік олардың арасында тең үлестермен бөлінеді. Мәселен, марқұмның артында әйелі мен екі баласы қалса, әрқайсысына мүліктің 1/3 бөлігі тиесілі болады (егер бұл мүлік ерлі-зайыптылардың бірлескен ортақ меншігі болмаса; ортақ меншік болса, әуелі жұбайының 50% жеке үлесі бөліп алынады да, қалған 50% үшеуіне тең бөлінеді).
Енді өмірде көп кездесетін жағдайды алайық: отбасында үш бала бар, бірақ олардың біреуі шетелде тұрады немесе туыстарымен байланысын үзген. Ол алты ай ішінде өтініш бермеді және мұрадан бас тарту туралы да ресми құжат жазбаған.
Мұндай жағдайда оның үлесі «бос» қалмайды. Заң бойынша, уақытында арыз берген қалған мұрагерлердің арасында үлестердің ұлғаюы (приращение долей) қағидаты іске асады. Яғни үнсіз қалған немесе бас тартқан мұрагердің үлесі өтініш білдірген басқа бауырларына тең бөлініп беріледі. Ал мерзімді өткізіп алған адам өз үлесін кейін қайтарып алғысы келсе, тек сот арқылы шағымдануға мәжбүр болады.
Нотариусқа жүгіну алгоритмі: Өмірде құжат қалай ресімделеді?
Мұралық істі ашу үшін бюрократиялық лабиринттерде адаспай, мына нақты бес қадамды орындау қажет:
1-қадам: Нотариусты таңдау
Қазақстанда мұралық іс марқұмның қайтыс болғанға дейінгі соңғы тұрғылықты мекенжайы (тіркеуі) бойынша ашылады. Сол аумақтық нотариаттық округке қарасты кез келген нотариусқа бара аласыз. Нотариустардың «Бірыңғай нотариаттық ақпараттық жүйесі» (ENIS) арқылы басқа мұрагердің іс ашқан-ашпағаны бірден көрінеді. Егер біреу іс ашып қойса, сіз де дәл сол нотариусқа барасыз.
2-қадам: Құжаттар пакетін жинақтау
Алғашқы барғанда қолыңызда мына негізгі құжаттар болуы шарт:
- Сіздің жеке куәлігіңіз;
- Марқұмның қайтыс болуы туралы куәлігі;
- Туыстық қатынасты растайтын құжаттар (туу туралы куәлік, неке қию туралы куәлік, тегі өзгерсе — оны растайтын анықтама);
- Марқұмның соңғы тіркелген жері туралы мәлімет (электрондық үкімет порталынан алынған мекенжай анықтамасы немесе тіркеу мәліметтері);
- Мұралық мүлікке құқық белгілейтін құжаттар (пәтердің сатып алу-сату шарты, жер актісі, көлік құжаты, банк келісімшарттары). Бұл құжаттар бастапқыда толық болмаса да, арыз беруді кешіктірмеңіз! Бастысы — өтініш тіркеу.
3-қадам: Мұраны қабылдау туралы өтініш беру
Нотариуста «Мұраны қабылдау туралы» ресми өтініш жазасыз. Дәл осы күн сіздің алты айлық мерзімді үзбей, заң талабын орындаған күніңіз болып бекітіледі. Нотариус өтінішті қабылдап, мұралық іс қозғайды және сұраныстар жолдайды (жылжымайтын мүлік, шоттар, зейнетақы жинақтары бойынша).
4-қадам: Алты айдың толуын күту
Осы кезеңде нотариус мемлекеттік органдардан мәліметтер жинайды, басқа ықтимал мұрагерлерді анықтайды. Бұл аралықта сіз жетіспейтін құжаттарды өткізесіз.
5-қадам: Мұрагерлік құқық туралы куәлік алу және тіркеу
Адам қайтыс болған күннен тура алты ай өткен соң, нотариус мұрагерлікке құқық туралы куәлік береді. Аталған құжатпен бірге ХҚКО (ЦОН) немесе нотариустың өзі арқылы жылжымайтын мүлікке меншік құқығын мемлекеттік тіркеуден («Азаматтарға арналған үкімет» жүйесінде) өткізесіз.
Алты ай өтсе не істеу керек? Мұрадан айырылдыңыз ба?
Егер алты айлық заңды мерзім өтіп кетсе, бәрі бітті деуге әлі ерте. Жағдайды реттеудің екі заңды тетігі бар: мұраны іс жүзінде қабылдауды тану немесе мерзімді сот арқылы қалпына келтіру.
1. Мұраны іс жүзінде (іс-әрекетпен) қабылдау
Заң мұраны тек қағаз жүзінде емес, нақты іс-әрекет арқылы қабылдауға мүмкіндік береді. Егер сіз нотариусқа бармасаңыз да, қайтыс болған адамның мүлкіне іс жүзінде иелік етсеңіз, сіз мұраны қабылдаған болып саналасыз. Бұған қандай әрекеттер жатады?
- Марқұмның пәтерінде тұруды жалғастыру немесе көшіп келу;
- Пәтердің коммуналдық төлемдерін, салықтарын өз атыңыздан не марқұмның атынан тұрақты төлеп отыру;
- Үйге жөндеу жүргізу, мүлікті қорғауға шара қолдану (мысалы, жаңа құлып орнату, күзет қою);
- Марқұмның жеке заттарын, көлігін, саяжайын күтіп ұстау;
- Марқұмның берешектерін өтеу немесе үшінші тұлғалардан оған тиесілі қарыздарды қайтарып алу.
Бұл әрекеттерді дәлелдейтін түбіртектер, чектер, көршілердің жазбаша куәліктері болса, нотариус немесе сот мұраны «іс жүзінде қабылданған» деп таниды.
2. Сот арқылы мерзімді ұзарту (қалпына келтіру)
Егер іс жүзінде иелік ету дәлелдері болмаса, жалғыз жол — сотқа талап-арыз беру. Алайда сот мерзімді тек дәлелді себептер болғанда ғана қалпына келтіреді. Заңда көрсетілген негіздер:
- Ауыр дертке шалдығып, ұзақ уақыт емделуде немесе дәрменсіз күйде болу;
- Қатаң оқшаулау жағдайында немесе шетелде болып, адамның қайтыс болғаны туралы объективті түрде хабарсыз қалу;
- Басқа мұрагерлердің өлім фактісін әдейі жасыруы.
Маңызды ескерту: Сот тәжірибесінде «Мен заңды білмедім», «Алты ай күту керек деп ойладым», «Жұмыстан қолым тимеді» деген уәждер ешқашан дәлелді себеп ретінде қабылданбайды. Бұған қоса, дәлелді себеп жойылған күннен бастап алты ай ішінде сотқа жүгінуге тиіссіз.
Ескеретін қауіп: Мұра тек табыс емес, міндет те жүктейді
Көпшілік мұра десе тек пәтер мен көлікті елестетеді. Алайда Азаматтық кодекске сәйкес, мұрагер мүлікпен бірге марқұмның қарыздарын да қабылдайды. Банктегі тұтынушылық несиелер, микроқаржы ұйымдарындағы қарыздар, коммуналдық берешектер — мұның бәрі мұрагерлерге өтеді.
Бірақ мұнда заңды қорғаныс тетігі бар: мұрагер марқұмның қарыздары бойынша тек өзіне өткен мұралық мүліктің нарықтық құны көлемінде ғана жауап береді. Мысалы, егер сізге қалған пәтер 15 миллион теңге тұрса, ал марқұмның қарызы 20 миллион болса, сізден тек 15 миллион теңгеден артық өндіріп ала алмайды. Қалған 5 миллион теңге қарыз міндеттеменің тоқтатылуына байланысты жабылады. Егер қарыз мүліктен әлдеқайда көп болса, мұрадан ресми түрде 6 айдың ішінде нотариус арқылы бас тартқан әлдеқайда тиімді.
Жадынама: Мұра мәселесіндегі бас ереже: Қайғылы оқиға орын алған күннен бастап күнтізбеге белгі қойыңыз. Құжаттардың бәрі дайын болмаса да, ең бастысы — қайтыс болған күннен кейінгі алғашқы айларда нотариусқа барып, өтінішті тіркетіп қойыңыз. Бұл сіздің құқығыңызды сақтап қалатын жалғыз кепілдік.