Қорғалжын — Бурабай немесе Баянауыл секілді кез келген тұсына шатыр тігіп, көл жағалап серуендейтін демалыс орны емес. Бұл — мемлекет тарапынан аса қатаң күзетілетін, ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік табиғи мұралар тізіміне енген халықаралық дәрежедегі биосфералық резерват. Қорық шекарасын бұзып, «өз бетімше көл тауып, құс көремін» дегендердің жолсыз далада қалың сорға батып қалуы, қомақты әкімшілік айыппұл арқалауы немесе бірде-бір құсты көре алмай бос қайтуы әбден мүмкін. Сапар сәтті өтуі үшін оның заңды тетіктері мен маусымдық ерекшеліктерін алдын ала білу шарт.
Қоқиқаздарды көруге қай айда барған дұрыс?
Қорғалжын көлдері — қызғылт қоқиқаздың (фламинго) әлемдегі ең солтүстік ұя басатын мекені. Құстар жыл сайын көктемде Африка мен Оңтүстік Азиядан оралып, күзде қайта жылы жаққа ұшады. Сапар уақытын айларға қарай дұрыс таңдау маңызды:
- Сәуірдің аяғы – мамыр: Алғашқы топтардың ұшып келу кезеңі. Бұл кезде ауа райы әлі де салқын, дала жолдары көктемгі еріген қар мен жауын салдарынан лайсаң болады, ал құстар шашырап жүреді.
- Маусым (ұя басу кезеңі): Маусым — «тыныштық айы». Қоқиқаздар мен басқа да сирек суда жүзетін құстар аралдарға ұя салып, жұмыртқа басады. Осы уақытта құстарды мазаламау мақсатында қорық ішіндегі негізгі колонияларға жақындауға қатаң шектеулер қойылады.
- Шілде – тамыз – қыркүйектің ортасы (ең қолайлы уақыт): Бұл — қоқиқаздарды табиғи ортасында емін-еркін бақылау үшін ең оңтайлы кезең. Балапандар қанаттанып, құстар ашық таяз суларға, көл жүйелерінің ортақ қоректену аймақтарына жиналады. Құстардың шоғыры көбейіп, дала жолдары да кеуіп, қозғалу жеңілдейді.
- Қазан: Құстардың оңтүстікке қайту маусымы. Алғашқы суық пен қараша күздің белгілері байқалғанда, қоқиқаздар біртіндеп жылы өлкелерге (Иран, Каспий маңы, Африка) қарай бет алады. Қазанның ортасына қарай оларды қорықтан кездестіру екіталай.
Рұқсат алу тәртібі: қадам-қадаммен
Қорық аумағына рұқсат қағазынсыз және инспекторсыз кіру — заңсыз. Заңды жолмен кіріп, айыппұлдан аулақ болу үшін мына қадамдарды орындау қажет:
- Визит-орталыққа келу: Сапарды Астанадан шамамен 130 шақырым жерде орналасқан Қорғалжын ауылынан бастайсыз. Ауыл ішіндегі қорықтың визит-орталығына барып, тіркелу қажет.
- Төлем жасау: Арнайы экологиялық салықты (қорық аумағына кіру үшін мемлекеттік баж) және гид-инспектордың қызмет ақысын ресми түрде төлейсіз.
- Инспектордың еріп жүруі: Қорық аумағына тек ресми қызметкермен немесе бекітілген экологиялық маршрут арқылы ғана жіберіледі. Инспектор көліктердің жүретін соқпағын бақылайды, құстар шоғырланған қауіпсіз әрі қолайлы нүктелерді көрсетеді.
Практикалық кеңес: Визит-орталықта шағын, бірақ танымдық мәні зор мұражай бар. Қорыққа шықпас бұрын өңірдің флорасы мен фаунасы, қоқиқаздардың өмір сүру циклі туралы мұражайдан мағлұмат алып алу сапардың мәнін еселей түседі.
Маршруттар мен көлдер: неге Теңіз көліне тікелей жақындау мүмкін емес?
Көптеген адамдар картадан қарап, «қоқиқаздар Теңіз көлінде екен, тура жағасына барамыз» деп қателеседі. Шын мәнінде, Теңіз көлінің жағалауына тікелей жақындау өте қауіпті әрі физикалық тұрғыдан мүмкін емес дерлік:
- Қауіпті лайсаң мен сор: Теңіз көлінің жағасы құмды немесе тасты емес, бірнеше шақырымға созылатын тұзды батпақ (сор). Оған кез келген жол талғамайтын көлік батып, тұрып қалады, ал жаяу адам үшін де өте қауіпті.
- Қатаң ядролық аймақ: Теңіз көлінің негізгі аралдары — адам аяғы тимеуі тиіс қорықтың ең қорғалған аймағы. Ол жерге жақындауға заңмен қатаң тыйым салынған.
- Бақылауға арналған орындар: Қорық әкімшілігі туристер үшін құстар қоректенуге келетін балама әрі қауіпсіз су айдындарын (Сұлтанкелді, Қорғалжын көлдер жүйесі, Қаражар маңындағы су айдындары) ұсынады. Мұнда құстарды мазаламайтын арнайы бақылау мұнаралары мен экологиялық нүктелер қарастырылған.
Күтілім мен шындық: құстарды қалай көресіз?
Әлеуметтік желідегі немесе кәсіби фотографтардың жұмыстары қоқиқазбен қатар тұрып суретке түсуге болады деген жалған түсінік қалыптастыруы мүмкін. Шындыққа тура қарау қажет:
- Алыс арақашықтық: Қоқиқаздар өте үркек келеді. Олар адамды 300–500 метрден жақын жолатпайды. Сол себепті жай көзбен немесе әдеттегі смартфон камерасымен қарағанда, олар көкжиектегі ұсақ қызғылт нүктелер болып қана көрінеді.
- Оптиканың маңызы: Қорыққа барарда кемінде 8x–10x ұлғайтатын сапалы дүрбі немесе 300–600 мм фокустық қашықтықтағы телеобъектив болуы шарт. Онсыз сапардың әсері айтарлықтай төмендейді.
- Дрондарға (БҰҰА) қатаң тыйым: Қорық үстінен квадрокоптер ұшыруға мүлде рұқсат берілмейді. Дронның дауысы мыңдаған құсты бір сәтте үркітіп, ұяларын тастап кетуіне немесе балапандардың қырылуына әкелуі мүмкін. Дрон ұшырған адамның аппараты тәркіленіп, ірі көлемде әкімшілік жауапкершілікке тартылады.
Дайындық бойынша лайфхактар
Далаға шығарда ыстық күн мен желден қорғайтын жабық киім, жеңіл бас киім және міндетті түрде күшті репеллент (маса мен шіркейден қорғайтын спрей) алыңыз. Далалы өңірде су мен тамақ сататын нүктелер болмайтындықтан, біркүндік ауызсу мен тағам қорын Қорғалжын ауылынан немесе Астанадан толық қамдап шыққан дұрыс.