Жәңгір ханның баласы Тәуке хан ел басқарған дәуірде Қазақ хандығының ішкі бірлігі нығайып, көршілес алпауыт мемлекеттермен тең дәрежеде қарым-қатынас орнату қажеттілігі туындады. Осы кезеңде қазақ пен жоңғар арасындағы шекаралық қайшылықтар мен тұтқындар тағдырын реттеу мақсатында Тәуке хан Жоңғар ордасына, Ғалдан Серенге арнайы елшілік аттандырады. Алайда, екі елдің келешегі сарапқа түскен шешуші сәтте елшілік тізгінін ұстаған Тайкелтір би дипломатиялық ауыр жүкті көтере алмай, қалмақ билеушісінің айбынынан ығысып қалды. Ол ханның қаһарынан қаймығып, жалтақтай отырып:
«Өлеңді өзгеге бердік,Өрлікті төленге бердік,Алдияр тақсыр, алдыңа келдік.Берсең алдық,Бермесең қалдық,Сөзді өзіңе салдық»
деп, тақпақ айтқандай елпелектеп, ел намысын төмендете сөйлейді. Мұндай дәрменсіздікті көрген қалмақ ханының мерейі тасып, келіссөзді бірден үзілді-кесілді қоқан-лоққыға ұластырады: «Олай болса, кешке дейін жауап қайтарармын, жауап қайтпаса, ат-тонның амандығында елдеріңе қайтқандарың теріс болмас». Мемлекет тағдыры қыл үстінде қалған дәл осы мезетте босаға жақта елеусіз ғана тыңдап отырған жас Қазыбек орнынан атып тұрып, ханның тура алдына барады.
Орда ішін сілтідей тындырған жас шешен алдымен сөздің парқын, жігіттің сертін таразыға тартып:
«Ерден ердің несі артық?Ептестірген сөзі артық.Малдан малдың несі артық?Бір-ақ асым еті артық.Жерден жердің несі артық?Бір-ақ уыс шөбі артық.Міндетке алған сөзденШегінген жігіттенАштан өлген аюдың өті артық»
деп қайырады да, артынша «Ел ебелек емес, ер кебенек емес, дат!» деп кесіп айтады. Бұл сөз шарасыздықтан туған өтініш емес, мемлекет атынан жасалған саяси һәм рухтық наразылық еді. Хан бейтаныс жастың өткірлігіне қайран қалып: «Өй, өзің жөніңді айтшы, атың кім?» деп сұрайды. Қазыбек іркілместен: «Атым Қазыбек, әкем Келдібек, халқым қазақ» деп өз тегі мен тұтас ұлтының атын қатар атайды. Сонда үні саңқылдап шыққан жас өреннің екпініне таңырқаған қалмақ ханы: «Дауысың қаз дауысындай қаңқылдап тұр екен, ал датыңды айтшы» деп еріксіз құлақ асады. Кейін күллі қазақ даласына тарайтын «Қаз дауысты Қазыбек» атауы осылайша тарихи келіссөз үстінде дүниеге келген еді.
Осыдан соң Қазыбек би күллі қазақ мемлекеттілігінің ұстанымын, әскери қуатын және дипломатиялық шартын паш еткен әйгілі ультиматумын жайып салады:
«Біз қазақ деген мал баққан елміз,Ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.Елімізден құт қашпасын деп,Жеріміздің шетін жау баспасын деп,Найзаға үкі таққан елміз.Ешбір дұшпан басынбаған елміз,Басымыздан сөзді асырмаған елміз.Досымызды сақтай білген елміз,Дәм-тұзын ақтай білген елміз.Асқақтаған хан болса,Хан ордасын таптай білген елміз.Атадан ұл туса, құл боламын деп тумайды,Анадан қыз туса, күң боламын деп тумайды.Ұл мен қызды қаматып отыра алмайтын елміз.Сен қалмақ та, біз қазақ, қарпысқалы келгенбіз.Сен темір де, мен көмір, еріткелі келгенмін.Екі еліктің баласын, теліткелі келгенмін.Танымайтын жат елге, танысқалы келгенмін.Танысуға көнбесең, шабысқалы келгенмін.Сен қабылан, мен арыстан, алысқалы келгенмін.Жаңа үйреткен жас тұлпар, жарысқалы келгенмін.Тұтқыр сары желіммін, жабысқалы келгенмін.Берсең жөндеп бітіміңді айт,Бермесең тұрысатын жеріңді айт!»
Бұл толғау жай ғана риторикалық өрнек емес, терең геосаяси мәнге ие бағдарлама болатын. Би алдымен қазақтың ешкімге бірінші тиіспейтін бейбіт мінезін, бірақ жер шегін қорғау үшін найза ұстаған батырлығын ескертеді. «Басымыздан сөзді асырмаған елміз» деген қағида ұлттық қадір-қасиетті саудаға салмайтынын білдірсе, «Асқақтаған хан болса, Хан ордасын таптай білген елміз» деген жолдар билеушінің тәкаппарлығын басып, мемлекеттік күш-қуаттың тең екенін көрсетеді. Әсіресе тұтқындар мәселесінде Қазыбек би ұлттың азаттық кодына сүйенеді: атадан ұлдың құл, анадан қыздың күң болу үшін тумайтынын шегелеп, қазақ баласын құлдықта қалдырмайтынын ультиматум ретінде қояды. Толғау соңы қарсыласты екіұдай күйге қалдырмай, дипломатияның қатаң таңдауын ұсынады: не әділ бітімге келу, не майдан даласында соғысу.
Жас бидің өршіл рухы мен тас бұзар дәлелдеріне қалжырап қалған қонтайшы сөз құдіретіне бой алдырып: «Өзің сөз құдіретін білетін бала екенсің, отырған жерің қандай төмен еді, бері қасыма келші» деп, оны төрге шақырады. Алайда, дәл осы жерде Қазыбек би қазақы парасат пен далалық протоколдың биік үлгісін тағы бір мәрте танытады. Ол ұсынылған құрметті жеке басына телімей:
«Біздің қазақ әдетінде жасына қарай отырып, жағына қарай сөз сөйлей береді, өзімнен үлкен ағаларым төрде отырса, маған төбеде отырғанмен бірдей»
деп, жалт бұрылып, босағадағы өз орнына қайта барып отырады. Бұл әрекет – ханның марапатына елтімей, ұлттық әдеп шеңберін сақтаған, аға буынның қадірін арттырып, жеке амбициядан елдік тәртіпті жоғары қойған кемеңгерлік еді. Қаз дауысты Қазыбек би осы келіссөзде жауласушы екі тараптың да сөз қадірін түсінетінін дәлелдеп, ел намысын қорғап шықты.
Дереккөздер
- Айтбайұлы Ө. Қазақ хандығы және қазақ тілі // «Қазақ газеттері» (kazgazeta.kz). 2015. URL: https://kazgazeta.kz/news/qazaq-khandyghy-zhane-qazaq-tili