Көпшілік арасында жаңылтпаш дегенде көз алдына сөздің аяғын шайнап, дыбыстарды былдырлатып болса да, бар жылдамдықпен зулата жөнелу елестейді. Бұл — сөйлеу мәдениетіндегі ең терең тамыр жайған қате түсінік. Кәсіби дикция мен сахна тілінде жаңылтпаш жай ғана жылдамдық бәйгесі емес. Бұл — сөйлеу аппаратының бұлшықеттерін оятатын, әрбір дыбыстың акустикалық бедерін қалыпқа келтіретін нақты артикуляциялық гимнастика. Егер дыбыстың шығу нүктесі анықталмаса, оны жүйрік айту артикуляциялық кемістікті бұлшықет жадына мықтап бекітіп беруден басқа еш нәтиже бермейді.
1. Жаңылтпашты меңгерудің 5 сатылы академиялық жүйесі
Кез келген күрделі жаңылтпашты бірден екпінмен айтуға ұмтылу — артикуляциялық аппаратты құрыстырып тастайды. Жаңылтпашпен жұмыс істеу белгілі бір реттілік пен сабырды талап ететін бес кезеңнен құралуы тиіс:
- 1-саты: Буынға бөлу және әсірелеу (гиперболизация). Жаңылтпаштың әр сөзін тасқа таңба басқандай баяу, әр буынды қасақана керіп, дыбыстарды әсірелей отырып айтыңыз. Мұндағы мақсат — сөйлеу мүшелеріне дыбыстың дұрыс координатасын жаттату.
- 2-саты: Дыбыссыз сыбырмен жұмыс. Дауыс шымылдықтарын өшіріп, тек ерін, тіл мен жақ бұлшықеттерін максималды күшпен жұмсап, сыбырлап оқыңыз. Бұл бұлшықет тонусын екі есе арттырады.
- 3-саты: Артикуляциялық бөгет (тығын немесе қарындаш). Азу тістердің арасына шарап тығынын немесе таза қарындашты көлденең қысып тұрып жаңылтпашты анық айтуға тырысыңыз. Тіл бөгетті жеңіп, сөзді түсінікті ету үшін қосымша күш жұмсайды. Тығынды алған сәтте сөйлеу аппараты бұрын-соңды болмаған еркіндікті сезінеді.
- 4-саты: Орташа екпінде анық дыбыстау. Бөгетсіз, қарапайым әңгімелесу ырғағында әр дыбыстың тұнық естілуін қадағалап шығыңыз.
- 5-саты: Қарқын қосу және жылдамдық. Алдыңғы төрт саты мінсіз орындалғанда ғана сөз сапасын жоғалтпай, қарқынды барынша үдетуге болады.
Практикалық салыстыру:
Бұрыс: Бірден шапшаң бастап, сөз аяғын «жұтып қою», дыбыстарды былдырлату.
Дұрыс: «Қа-ра-қар-ға…» деп әр әріпті шегелеп алып, тек 4-5 қайталаудан кейін ғана екпінді үдету.
2. Төл дыбыстарды («Қ», «Ғ», «Ң») түзету: Тіл түбін ояту
Қазақ тілінің үндестігі осы үш төл дыбыстың табиғи шығуына тікелей байланысты. Көптеген спикерлердің тілі шұбарланып, сөзінің бояуы қашатыны — тіл түбі мен жұмсақ таңдайдың енжарлығынан. Ең жиі кездесетін кемістіктер: терең сонорлы «Ң» дыбысын таңдайлық «Н»-ге ауыстыру («жаңа» сөзін «жана» деп айту) және көмейлік «Қ» дыбысын жұмсақ «К»-мен шатастыру.
Бұл дыбыстарды қалыпқа келтіру үшін тіл түбі бұлшықеттерін жұмсақ таңдайға серпінді соғуды әдетке айналдыру қажет. Төмендегі жаңылтпаштарды айна алдында орындаңыз:
- «Қ» дыбысына: «Қап-қап қап, қап түбінде аппақ сап. Қапшық қап, қапшық түбі тесік қап.»
Нұсқау: Тілдің түбі көмейге тіреліп, ауа екпінмен «жарылып» шығуы керек. Ауа ағыны көкіректен түзу көтерілуі тиіс. - «Ғ» дыбысына: «Шағала жағадағы шағылға қонды, шағылдағы шағалалар сағымға толды.»
Нұсқау: «Ғ» — ұяң дыбыс. Тіл түбі таңдайға тиіп-тимей тұрғанда дауыс шымылдығы қосылып, жұмсақ діріл пайда болуы шарт. - «Ң» дыбысына: «Жаңғаққа толы жаңғырықты орман, жаңбыр жауса жаңарып, жаңғырады жан-жағынан.»
Нұсқау: Тіл ұшы төменгі тістердің артына нық тіреледі, жұмсақ таңдай төмен түсіп, ауа түгелдей мұрын қуысына бағытталады. Мұрын резонаторы дірілдеуі керек.
Қатемен жұмыс: «Маңғыстау» сөзін «Мангыстау» деп айту — дикциялық ақау. Тексеру әдісі: екі саусағыңызбен мұрын желбезектерін жайлап басып «Ң» дыбысын айтыңыз; егер саусақ ұшына жеңіл діріл сезілмесе, демек дыбысты тіл алдына салып, «Н» қылып айтып жатырсыз.
3. «Р» және «Л» дыбыстарына арналған діріл жаттығулары
Тілі күрмеліп сөйлейтіндердің көбінде тіл ұшының таңдайға соғылу серпіні әлсіз келеді. «Р» дыбысы анық шықпай, тамақтан қырылдап шықса немесе «Л» дыбысы жалпақтанып былдырға айналса, сөйлеушінің сөзі тыңдарманға ауыр тиеді. Мұнда тілдің жоғарғы альвеолаға (үстіңгі күрек тістің түбіндегі төмпешікке) тиіп, демнің күшімен дірілдеу динамикасын күшейту маңызды.
Артикуляциялық дайындық: Жаңылтпашқа кіріспес бұрын тілді таңдайға жапсырып алып, аттың шабысындай «тақ-тұқ» еткізіп 10-15 рет шертіңіз. Бұл тіл асты жүгенін созып, ұшына серпін береді.
- «Қысқы қырауда қырық құрық сыныпты, қырық құрық сынығынан қырық шырық шығыпты.»
- «Оралдағы орамалшылар орамалды орағанда, оралмаған орамал қалмады.»
- «Теректің бүршігі бүрленді ме, бүрленбеді ме? Бүрленсе, ерте бүрленді ме, кеш бүрленді ме?»
Бұл жаңылтпаштарда «Р» мен «Л» дыбыстары қатар келіп, тіл ұшын бір қалыптан екінші қалыпқа лезде ауысуға мәжбүрлейді. Әр «Р» әрпінде тіл ұшының екі-үш мәрте діріл қағуын міндетті түрде құлақпен бақылаңыз.
4. Ызың және қатаң дыбыстар жұбы («С – Ш», «З – Ж»)
Тістегі шепелдік пен былдыр көбінесе осы ызың жұптардың тұсында ашылады. Себебі бұл дыбыстарды шығару кезінде ауа ағынын дұрыс бағыттау шешуші рөл атқарады:
- «С» және «З»: Тіл ұшы төменгі тістердің артына тіреліп, ауа тіл ортасындағы жіңішке науаша арқылы алға қарай салқын сыздық болып бағытталады. Еріндер жеңіл езу тарту күйінде болады.
- «Ш» және «Ж»: Тіл жалпайып, ұшы жоғарғы таңдайға қарай көтеріледі. Еріндер дөңгеленіп, алға созылады. Ауа ағыны кең әрі жылы болып шығуы керек.
Егер артикуляция реттелмесе, «С» орнына «Ш» кіріп кетіп, сөз былжырап естіледі. Осы қарама-қайшылықты шешуге арналған жаттығу мәтіндері:
- «Сәрсен сайдан сары сазан сүзді, сазан семірсе, сүрінбей жүзді.» (Ерінді езуге тартып, салқын ауаны бақылау).
- «Шеше, кеше неше шелек шөп ордың? Шөп орсаң, неше шелек шешеге толды?» (Ерінді дөңгелетіп, жұмсақ ауа ағынын түзу).
- «Жағадағы жалғыз жапалақ жапыраққа жасырынды, сары маса сабалақ итке асылды.»
Тәжірибелік тексеру: Алақаныңызды аузыңызға 3-4 сантиметр жақын ұстаңыз. «С» дыбысында алақанға жіңішке мұздай ауа лебі соғуы тиіс, ал «Ш» дыбысында жұмсақ әрі жылы леп тиюі керек. Егер ауа бүйірден шашырап шықса, жақ бұлшықеттеріңіздің босаңсығаны.
5. Тыныс алу мен сөйлеу ырғағы: Диафрагмалық тірек
Ең мінсіз артикуляцияның өзі дұрыс тыныс болмаса, құнсызданады. Кеудемен (үстіртін) дем алу сөйлемнің соңына қарай ауаны тауысып, спикерді демікпелі күйге түсіреді. Дауыс дірілдеп, дыбыс сығылып қалады. Жаңылтпашты орындау кезінде демді кеудемен емес, ішті толтыра отырып — диафрагмамен алу шарт.
Диафрагмалық тынысты бекіту ережесі:
- Иықты қозғалтпай, мұрынмен терең тыныс алып, ішті шар тәрізді толтырыңыз.
- Бүкіл жаңылтпашты дем шығару барысында, бір қалыпты қысыммен, сөз қарқынын үзбей соңына дейін жеткізіңіз.
- Сөйлемнің екпінді сөздерін іш бұлшықеттерінің жеңіл серпінімен демеп отырыңыз.
Мұны жаттықтыру үшін сандық жаңылтпаштар таптырмас құрал болып саналады:
«Бір түп жусан, екі түп жусан, үш түп жусан, төрт түп жусан… он түп жусан.»
Мұндағы міндет — әр сан сайын дем алмай, бір ғана толық тыныспен кемінде 10-15-ке дейін, әр сөзді шегелеп, ырғақтан жаңылмай айтып шығу.
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні
Күніне небәрі 10-15 минутты арнайы жүйемен жаңылтпаш жаттауға арнау — сөйлеу аппаратында бұзылмас бұлшықет жадын (мышечная память) қалыптастырады. Бұл жай ғана әріптерді анық айту емес. Артикуляциялық аппараты шыңдалған адамның ойлау жылдамдығы артады, өйткені ми ендігі жерде «дыбысты қалай айтам» деп күшенбейді, тек ойдың мазмұнына шоғырланады. Тілі еркін, дыбысы мінсіз өрілген спикер кез келген аудитория алдында психологиялық еркіндікке қол жеткізеді. Таза дикция — өз сөзіне деген сенімділіктің және тыңдарманға деген терең құрметтің айқын белгісі.